Cách giặt và cất giữ quần áo kỷ niệm, đồ cũ của gia đình

Dọn tủ cuối năm, bạn lôi từ ngăn dưới cùng ra một cái túi nilon buộc chặt. Bên trong là chiếc áo len bà đan cho hồi bé, cạnh đó là bộ đồ sơ sinh của đứa con nay đã học cấp hai. Lúc cất, cả hai đều trắng sạch.

Giờ mở ra thì cổ áo len ngả vàng nhạt, chỗ nách bộ đồ sơ sinh có một mảng nâu như vệt trà. Túi nilon bên trong hơi mờ nước, sờ vào vải thấy man mát ẩm và có mùi hăng hăng của đồ để lâu.

Phản xạ đầu tiên của hầu hết mọi người là đổ nước nóng, cho thuốc tẩy vào ngâm cho trắng lại. Đây đúng là chỗ làm hỏng đồ nhanh nhất. Với đồ kỷ niệm, việc đầu tiên không phải là giặt, mà là xem cái áo còn chịu được gì.

Vì sao đồ cất kỹ vẫn ố vàng

Vết vàng trên đồ cất lâu ít khi là bụi bám từ ngoài vào. Nó thường đã nằm sẵn trong sợi vải từ ngày bạn cất.

• Chất bẩn không màu. Mồ hôi, dầu da đầu, sữa, nước bọt trẻ con, nước hoa khi khô đều trong suốt. Chúng ngấm vào sợi rồi oxy hoá dần theo năm tháng và hiện lên thành mảng vàng. Đó là lý do vết đậm nhất luôn ở nách, cổ, cổ tay, yếm ngực.
• Cặn nước xả vải và bột giặt còn sót. Xả không kỹ ở lần giặt cuối cùng thì phần cặn ấy nằm lại trong vải suốt thời gian cất, vừa hút ẩm vừa nuôi mốc.
• Sợi tự lão hoá. Bông và lanh để lâu tự ngả vàng do chất xơ trong sợi biến đổi, nhất là chỗ bị gấp chặt một nếp suốt nhiều năm — nếp gấp là chỗ rách trước tiên.
• Túi nilon. Nilon không cho vải thở, hơi ẩm bị nhốt bên trong, đọng lại thành mốc chấm đen. Túi nilon để lâu còn tự phân huỷ và ám mùi hắc sang vải.
• Ánh sáng và côn trùng. Nắng hắt vào tủ làm bạc màu không đều. Nhậy và mọt thì ăn đúng những chỗ còn dính mồ hôi hay vết thức ăn.

Nói thẳng một điều để bạn khỏi kỳ vọng quá: vết ố đã hình thành mười, hai mươi năm thì thường chỉ làm mờ đi chứ khó về trắng như ban đầu. Mục tiêu hợp lý là làm sạch chất còn ăn tiếp vào sợi và giữ cho áo không hỏng thêm, chứ không phải làm nó mới lại.

Bước bắt buộc: đánh giá sợi vải trước khi đụng nước

Vải khô và vải ướt là hai chuyện khác nhau. Nước làm đồ nặng lên nhiều lần, chiếc áo đang cầm nhẹ tênh lúc nhấc ra khỏi chậu có thể tự rách ở vai vì chính sức nặng của nó. Nên dành năm phút làm ba phép thử sau.

1. Thử độ bền sợi. Tìm mép vải khuất — đường viền gấu bên trong, mép đường may thừa, mặt trong cạp quần. Kẹp hai ngón tay kéo nhẹ. Vải còn tốt thì hơi co giãn rồi trở lại. Vải mục thì nghe tiếng rạn khô, sợi tách ra, hoặc để lại bụi sợi li ti trên đầu ngón tay. Có bụi sợi là không giặt nước.
2. Thử màu. Thấm một góc khăn trắng sạch vào nước ấm pha vài giọt nước giặt dịu, chấm lên chỗ khuất của mỗi mảng màu, kể cả chỉ thêu và viền bo. Chờ hai phút rồi xem khăn trắng. Khăn ăn màu là đồ phai — phải giặt riêng từng chiếc, nước lạnh, thời gian ngâm ngắn nhất có thể.
3. Soi kỹ phụ kiện. Cúc xà cừ, khoá kéo kim loại đã gỉ, miếng đệm vai, hạt cườm, kim tuyến, thêu chỉ vàng. Những thứ này hỏng trước vải và có khi làm hỏng cả vải quanh nó. Cúc và hạt lỏng thì tháo ra, khâu lại sau khi giặt.

Nhớ chụp ảnh cái áo ở cả hai mặt trước khi làm gì. Nếu sau này cần nhờ thợ, tấm ảnh trước khi xử lý rất có giá trị. Kiểu tổn thương do cất sai gặp ở đồ cũ cũng giống hệt vấn đề nêu trong bài cách bảo quản quần áo trong tủ không ẩm mốc.

Giặt tay cực nhẹ — khi vải còn chịu được nước

Chỉ làm khi phép thử kéo sợi cho kết quả tốt. Nguyên tắc xuyên suốt là không vò, không vắt, không chà. Vải cũ chịu được ngâm chứ không chịu được lực xoắn.

1. Chuẩn bị chậu rộng và sạch. Chậu phải đủ to để áo nằm trải ra, không bị nhồi cuộn. Nước mát hoặc hơi âm ấm, dưới mức 30 độ. Nước nóng làm vết đạm như sữa và máu chín lại, bám vĩnh viễn.
2. Dùng nước giặt dịu, liều thấp. Chọn loại trung tính không chứa chất tẩy trắng quang học. Hoà tan hẳn nước giặt vào nước trước khi thả đồ vào, đừng bao giờ đổ thẳng lên mặt vải.
3. Thả đồ vào, ấn chìm rất nhẹ bằng lòng bàn tay. Ngâm 15–20 phút với đồ ít bẩn, tối đa 30 phút với đồ bẩn nặng. Đồ phai màu thì rút ngắn còn 10 phút.
4. Đảo bằng cách nâng lên hạ xuống trong nước, mỗi vài phút một lần. Không xoay tròn, không vò hai tay.
5. Vết cứng đầu thì chấm, không chà. Dùng khăn trắng thấm nước giặt loãng, chấm nhẹ từ mép vết vào giữa để vết không loang rộng. Chấm rồi thấm khô, lặp lại nhiều lượt kiên nhẫn.
6. Xả cho tới khi nước hoàn toàn trong. Thường phải ba đến bốn lần thay nước. Đây là bước quyết định chuyện áo có vàng lại sau vài năm nữa hay không, vì cặn còn sót chính là mầm của vết vàng sau này.
7. Ép nước, không vắt. Đỡ cả chiếc áo bằng hai tay nâng lên, đặt lên một chiếc khăn bông to, cuộn khăn lại và ấn nhẹ cho khăn hút nước. Thay khăn khô rồi làm lại một lượt nữa.

Không dùng nước xả vải cho đồ kỷ niệm. Lớp phủ mềm của nước xả bám lại trên sợi và theo thời gian cũng ngả vàng. Cách tiếp cận nhẹ tay này giống với nguyên tắc dùng cho hàng hiệu, đồ len và tơ tằm trong bài cách bảo quản quần áo cao cấp, đồ hiệu.

Khi vải đã mục: chỉ làm sạch khô

Nếu phép thử cho ra bụi sợi, hoặc bạn nhìn thấy vải rạn chân chim ở nếp gấp, thì bỏ hẳn ý định giặt nước. Việc cần làm chỉ là lấy bụi ra khỏi vải mà không tác động lực.

• Trải áo phẳng trên mặt bàn đã lót khăn sạch.
• Phủ một lớp vải màn mỏng lên trên, rồi hút bụi qua lớp vải màn ấy ở mức hút yếu nhất của máy. Vải màn giữ cho sợi và hạt cườm không bị hút mất.
• Hoặc phủi rất nhẹ bằng chổi lông mềm, phủi theo một chiều, không đi tới đi lui.
• Ám mùi thì không xịt nước hoa hay chất khử mùi lên vải. Đặt áo trong phòng thoáng, tránh nắng trực tiếp, vài ngày cho mùi bay bớt.

Đồ ở mức này nên coi như hiện vật, giữ nguyên hiện trạng còn hơn cố làm đẹp rồi mất luôn.

Làm khô: trải phẳng, tránh nắng

Treo móc là cách làm hỏng đồ cũ phổ biến nhất. Vải ướt nặng, treo lên là vai và cổ giãn dài ra, không co lại được nữa.

1. Trải một chiếc khăn bông khô lên mặt phẳng thoáng, đặt áo lên, vuốt về đúng dáng ban đầu — kéo tay áo, chỉnh cổ, dàn đều phần thân.
2. Để trong bóng râm có gió lùa. Nắng trực tiếp làm bạc màu và giòn sợi.
3. Thay khăn lót khi khăn đã ngấm nước. Lật áo sang mặt kia sau vài tiếng cho khô đều hai mặt.
4. Chờ khô hoàn toàn, kể cả phần đường may dày và cạp chun. Cất đồ còn ẩm một chút thôi là mốc mọc trong hộp kín.

Nếu cần là, đặt nhiệt độ thấp, lót một lớp vải mỏng lên trên rồi mới là, và tránh hẳn chỗ có vết ố cũ vì nhiệt làm vết ăn sâu thêm. Đồ có hạt cườm, kim tuyến, chỉ thêu thì không là trực tiếp.

Gói và cất: chỗ nhiều người làm sai nhất

Giặt đúng mà cất sai thì vài năm nữa lại về đúng chỗ cũ. Bộ đồ cất giữ đúng cách cần ba thứ: giấy đệm phù hợp, hộp thoáng, và chỗ để ổn định.

• Giấy không axit (giấy trung tính, tiếng Anh là acid-free paper — loại giấy không chứa a-xít nên không ngả vàng và không truyền a-xít sang vải). Vò nhẹ vài tờ nhét vào tay áo, vai và các nếp gấp để nếp không hằn thành đường gãy. Chèn thêm một tờ giữa các lớp vải chồng lên nhau.
• Đừng dùng giấy báo. Mực in dây sang vải và giấy báo có tính a-xít cao, làm vải vàng nhanh hơn.
• Hộp bìa cứng có nắp, không dán kín, hoặc hộp vải, túi vải bông. Thứ vải cần là thứ vải thở được.
• Không túi nilon, không hộp nhựa dán băng dính kín, không hút chân không. Hút chân không ép sợi thành nếp chết, đồ cũ ra khỏi túi là gãy nếp.
• Chỗ cất: khô, mát, tối, nhiệt độ ít thay đổi. Tránh gác mái nóng, tránh sàn nhà dễ ngập, tránh sát tường ẩm và tránh gầm bếp.
• Chống nhậy bằng cách sạch, không bằng long não. Nhậy tìm tới vết bẩn còn sót. Giặt sạch rồi thì rủi ro giảm hẳn. Túi thơm thảo mộc thì đặt cạnh hộp, đừng để chạm vào vải.
• Mỗi năm mở ra một lần, kiểm tra, gấp lại theo nếp khác chỗ cũ. Việc nhỏ này giữ cho đồ không gãy dọc một nếp cố định.

Riêng váy cưới, áo dài cưới và đồ có lớp lót dựng thì nên bọc phẳng nằm ngang trong hộp rộng, đừng treo lâu năm. Với vết ố vàng ở nách và cổ trên đồ còn đang mặc thường xuyên, cách xử lý sớm nằm ở bài cách tẩy ố vàng nách áo, cổ áo — xử lý ngay khi vết còn mới bao giờ cũng dễ hơn để mười năm.

Khi nào nên nhờ thợ

Có nhóm đồ mà tự làm ở nhà rủi ro cao hơn phần được:

• Váy cưới, áo dài cưới, khăn cưới — nhiều lớp, có ren, cườm, lót dựng; đồ này thường ố vàng rất khó xử.
• Đồ tơ tằm, đồ len bà đan, khăn choàng cũ — dễ co rút và biến dạng ngay ở lần xử lý ướt đầu tiên.
• Áo dạ, áo lông vũ, áo da cũ — nhóm chỉ giặt khô, xử lý ướt tại nhà gần như chắc chắn hỏng dáng.
• Đồ có vết ố lớn, mốc chấm đen lan rộng, hoặc đã rách sẵn — cần người xem tận tay để nói được cái gì làm được, cái gì không.

Khi mang tới tiệm, nói rõ ngay từ đầu rằng đây là đồ kỷ niệm, không phải đồ mặc hằng ngày, và mô tả tuổi của nó cùng vết bẩn nghi là gì. Việc này giúp chọn cách xử lý phù hợp thay vì cho vào quy trình thông thường.

Về giá tại tiệm với nhóm đồ hay gặp trong tủ kỷ niệm: váy cưới 500.000đ, váy dạ hội 150.000đ, áo dài trơn 80.000đ, áo dài kiểu 90.000–250.000đ, quần và áo dài truyền thống 100.000–300.000đ/bộ, áo dạ ngắn 89.000đ, áo dạ dài 132.000đ, áo lông vũ 66.000–132.000đ, khăn choàng 90.000–180.000đ, áo váy ngắn 77.000đ, áo váy dài 99.000đ, sơ mi 50.000–60.000đ, chăm sóc áo da 70.000–300.000đ, tẩy vết 30.000–200.000đ. Giặt sấy quần áo theo cân thì dưới 8kg 28.000đ/kg, từ 8kg trở lên 22.000đ/kg, đơn tối thiểu 30.000đ. Lấy ngay trong 2 giờ hoặc gửi dịp lễ Tết thì phụ thu 20%. Món nào không có trong bảng niêm yết thì tiệm không tự đặt giá — bạn gửi ảnh qua Zalo 0943 386 369 để được báo giá theo món.

Tiệm dùng máy giặt sấy công nghiệp, giặt riêng từng đơn nên đồ nhà bạn không nằm chung lồng với đồ khách khác, đếm món khi nhận và khi trả, giá niêm yết công khai. Địa chỉ 134 Lý Nam Đế, phường Hạc Thành, TP Thanh Hoá, mở cửa 7:00–21:00 tất cả các ngày, có lấy và giao tận nơi, phí tuỳ đơn và quãng đường.