Cách giặt khăn phủ bàn thờ, đồ vải phòng thờ trước rằm, Tết

Gần rằm tháng Bảy, gần rằm tháng Giêng, và nhất là những ngày giáp Tết — nhà nào cũng có một buổi dọn lại gian thờ. Lau bàn, thay nước, đánh lại bộ đồ đồng. Đến lượt tấm khăn phủ bàn thờ, tấm rèm che, đôi khi thêm mảnh vải trải bệ thì mọi người mới nhận ra: nó đã nằm đó gần một năm rồi.

Đây là nhóm đồ vải đặc biệt về mặt giặt giũ, không phải vì gì cao siêu mà vì tần suất. Cái áo bạn mặc được giặt mỗi tuần. Tấm khăn thờ có khi mỗi năm mới giặt một hai lần. Suốt quãng thời gian đó nó đứng yên hứng bụi hương, khói trầm, hơi dầu đèn, và ở gian thờ trên tầng thì thêm bụi mái và côn trùng nhỏ. Bẩn tích tụ chậm, đều, và ngấm sâu — nên cách xử lý cũng phải khác đồ mặc hằng ngày.

Nhiều gia đình có thói quen giặt đồ phòng thờ riêng, tách hẳn khỏi đống đồ chung của nhà. Đó là chuyện riêng của mỗi nhà và cũng là điều tiệm ghi nhận vào phiếu khi khách dặn. Bài này chỉ nói về phần kỹ thuật: vải bị gì và giặt thế nào.

Đồ vải phòng thờ bẩn kiểu gì

• Bụi hương. Tàn hương rơi xuống mặt khăn, phần lớn là hạt tro rất mịn. Chúng không tan trong nước và có xu hướng chui sâu vào kẽ sợi. Đây là lý do bước giũ khô ở đầu quy trình quan trọng đến vậy.
• Khói và nhựa trầm. Khói mang theo hạt dầu li ti. Chúng bám lên sợi, để lâu bị oxy hoá và chuyển màu — đây là nguồn của sắc ố vàng ngả nâu đặc trưng, thường đậm nhất ở phần khăn gần bát hương.
• Dầu đèn, sáp nến. Vết cục bộ, thường ở mép hoặc góc khăn. Dầu thấm sâu và là loại vết khó nhất trong nhóm này.
• Ẩm mốc. Gian thờ hay đóng cửa kín, ít gió. Ở Thanh Hoá vào mùa nồm tháng Hai tháng Ba, tường ngấm ẩm thì tấm vải treo trong phòng kín cũng ngậm nước theo, và mốc chấm đen thường mọc trước ở mép gấp.

Bước 1 — Giũ bụi khô, làm trước khi đụng nước

Bước này bị bỏ qua nhiều nhất và cũng là bước quyết định kết quả. Bụi hương gặp nước sẽ tan thành vệt nâu loang khắp mặt vải sạch xung quanh — một tấm khăn chỉ bẩn ở giữa có thể thành bẩn cả tấm chỉ vì thứ tự làm sai.

1. Gấp gọn khăn lại rồi mang ra sân, ra ban công, giũ mạnh vài lượt xuôi chiều gió. Đừng giũ trong nhà — bụi bay lên rồi lại rơi xuống chỗ khác.
2. Vỗ nhẹ hai mặt, hoặc hút bụi bằng đầu hút bàn chải mềm nếu vải dày, gấm, có thêu.
3. Gạt sáp nến khô bằng cạnh thìa cùn. Sáp còn dẻo thì bỏ vào ngăn đá 20–30 phút cho cứng giòn rồi bẻ ra dễ hơn nhiều.
4. Xem kỹ chỉ thêu, viền kim tuyến, đường ren. Chỗ nào bung chỉ thì khâu lại trước khi giặt, không thì một lượt máy giặt đủ làm nó bung hết.

Bước 2 — Xử lý vết cục bộ

Vết dầu đèn và vết sáp còn sót cần được đánh riêng trước khi giặt tổng:

• Vết dầu: xoa chất giặt lỏng nguyên chất lên vết, để ngấm 15–20 phút, day rất nhẹ bằng đầu ngón tay rồi giặt. Đừng chà bàn chải cứng lên vải mỏng.
• Vết sáp còn bám: kê giấy thấm ở cả hai mặt vải rồi là bàn là ấm lên trên, sáp chảy ra và bị giấy hút đi. Đổi giấy liên tục cho tới khi không còn vết dầu in ra giấy.
• Vết ố vàng do khói: ngâm chất tẩy gốc oxy trong nước ấm 30–60 phút. Với khăn trắng trơn, nguyên tắc xử lý ố vàng nói chung có ở bài cách làm trắng áo trắng bị xỉn màu.
• Vết mốc chấm đen: phủi khô ngoài trời trước cho bào tử bay đi, rồi mới ngâm. Làm ướt khi mốc còn dày chỉ khiến vết loang.

Nói cho sòng phẳng: vết ố do khói hương bám bề mặt thường sáng lên rõ sau một lượt xử lý tử tế. Nhưng vết dầu đèn đã thấm nhiều năm, hoặc vết mốc đã ăn vào sợi và làm ố nền vải, thì khả năng phục hồi hạn chế — thường chỉ mờ bớt chứ khó trắng lại như mới. Đừng vì sốt ruột mà tăng liều thuốc tẩy gấp đôi, vì sợi cotton mỏng mục rất nhanh và khăn thủng thì hết đường sửa.

Bước 3 — Giặt: chọn nhiệt độ và chu trình theo chất liệu

• Khăn cotton, khăn vải phin trơn. Giặt máy được, chu trình thường, nước ấm dưới 40°C. Đây là nhóm dễ chịu nhất.
• Khăn gấm, khăn có thêu, có tua rua, có viền kim tuyến. Giặt tay hoặc chu trình nhẹ trong túi lưới, nước lạnh. Sợi kim tuyến rất dễ đứt và tua rua rất dễ rối thành cục.
• Khăn lụa, khăn tơ tằm. Không dùng chất giặt có men (enzyme) vì tơ tằm là sợi đạm, men sẽ ăn sợi. Dùng chất giặt trung tính, nước lạnh, không vắt xoắn.
• Rèm che phòng thờ. Tháo móc, giũ bụi kỹ, giặt riêng một mẻ vì rèm ngậm nước rất nặng. Vắt tốc độ thấp để không hằn nếp gãy.

Vài nguyên tắc chung: hoà tan chất giặt vào nước trước khi thả vải vào, đừng đổ thẳng lên mặt khăn — hạt chưa tan bám lên vải màu là một nguyên nhân gây loang. Giặt riêng khăn thờ với đồ mặc thường ngày, một phần vì nhiều nhà muốn thế, một phần vì lý do rất thực tế: bụi tro và tàn hương từ khăn sẽ bám sang toàn bộ mẻ đồ còn lại.

Bước 4 — Phơi và cất

1. Trải rộng, đừng vắt đôi lên dây. Vắt đôi nghĩa là hai lớp vải úp vào nhau, phần giữa cả ngày không thấy gió — đó chính là chỗ mốc mọc.
2. Nắng nhẹ có gió là vừa. Nắng gắt giữa trưa miền Trung làm bạc màu khăn đỏ, khăn vàng rất nhanh, và làm sợi giòn. Phơi sáng sớm hoặc chiều muộn.
3. Sờ kỹ mép gấp và đường viền trước khi cất. Đây là chỗ khô sau cùng. Mặt khăn khô mà mép còn ẩm thì vài tuần sau mở ra là có mùi.
4. Là ở nhiệt vừa, lót một tấm vải mỏng lên trên nếu khăn có thêu hoặc kim tuyến — bàn là nóng đặt thẳng lên sợi kim tuyến làm nó chảy dính.
5. Cất trong túi vải thoáng, không cất túi ni lông kín. Túi ni lông giữ hơi ẩm bên trong và đó là môi trường lý tưởng cho mốc. Kèm gói hút ẩm là hợp lý, nhất là nhà ở vùng ẩm. Cách bảo quản chi tiết có ở bài cách bảo quản quần áo trong tủ không ẩm mốc.

Một mẹo nhỏ nhiều nhà làm: chuẩn bị hai bộ khăn thay phiên. Bộ đang dùng giặt xong thì bộ kia đã sẵn sàng, gian thờ không phải để trống ngày nào, và mỗi bộ được nghỉ nên bền hơn hẳn.

Những lỗi hay gặp

• Nhúng thẳng khăn đầy tàn hương vào chậu nước. Lỗi phổ biến nhất — tro tan ra và loang nâu khắp tấm khăn.
• Giặt chung với đồ nhà. Vừa không đúng ý nhiều gia đình, vừa làm cả mẻ đồ dính bụi tro.
• Dùng thuốc tẩy clo cho khăn đỏ, khăn vàng, khăn thêu. Màu phai loang lổ, sợi kim tuyến xỉn đen.
• Chà bàn chải cứng lên vết ố. Vải mỏng dùng lâu năm rất dễ rách ở chỗ đã chà.
• Vắt xoắn khăn gấm, khăn lụa. Nếp gãy hằn vĩnh viễn, tua rua rối thành búi.
• Cất khăn khi mới "gần khô". Gần khô không phải là khô — đây là nguyên nhân số một của mùi ẩm và mốc chấm sau một mùa cất.
• Để việc này đến sát ngày. Khăn dày phơi mùa nồm ba ngày chưa khô, mà rằm thì không dời được. Làm trước một tuần là vừa.

Khi nào nên gửi tiệm

• Khăn khổ lớn, khăn gấm dày, rèm che nguyên bộ — máy giặt gia đình không kham nổi tải trọng và không sấy khô kiệt được.
• Vết ố vàng lâu năm, vết dầu đèn thấm sâu cần dung môi và thiết bị chuyên dụng.
• Mùa nồm không có chỗ phơi, mà đồ ẩm cất đi là hỏng cả bộ.
• Dọn nhà cuối năm, khi cần làm một lượt cả khăn thờ, rèm, chăn ga và thảm — gộp một đơn cho gọn.

Ở Nhà Gọn, khăn vải phẳng gửi theo đơn giặt sấy thường tính theo cân: 28.000đ/kg cho đơn dưới 8kg, 22.000đ/kg cho đơn từ 8kg, đơn tối thiểu 30.000đ. Rèm thường 40.000đ/kg, rèm cần tháo lắp 50.000đ/kg. Chăn ga tính 35.000đ/kg, thảm mềm 40.000–45.000đ/kg. Khăn có vết cần tẩy riêng thì tẩy vết 30.000–200.000đ tuỳ vết, luôn báo giá trước khi làm. Cần lấy gấp trong 2 giờ hoặc gửi dịp lễ Tết thì phụ thu 20% — dịp cận Tết nên đặt lịch sớm vài ngày cho thong thả.

Về chuyện giặt riêng: ở đây đồ vốn được giặt riêng từng đơn — mỗi khách một lồng, đếm món khi nhận và đếm lại khi trả — nên khăn nhà bạn không nằm chung với đồ nhà khác. Khách dặn thêm yêu cầu gì thì nhân viên ghi vào phiếu đơn. Đồ sấy bằng máy sấy công nghiệp, khô kiệt cả mép gấp và đường viền dày. Tiệm ở 134 Lý Nam Đế, phường Hạc Thành, TP Thanh Hoá, mở cửa 7:00–21:00 tất cả các ngày; có lấy và giao tận nơi, phí tuỳ đơn và quãng đường, báo trước khi chốt lịch.

Nếu bạn định dọn một lượt cả nhà trước Tết thì tính luôn rèm, chăn ga và ghế sofa cho gọn một đợt — gợi ý sắp xếp có ở bài giặt rèm, chăn ga, sofa dọn Tết ở Thanh Hoá.