Cách vệ sinh giày da công sở tại nhà

Đôi giày da đi làm thường bắt đầu bằng một buổi sáng long lanh và kết thúc sau hai năm ở góc tủ, mũi giày nứt chân chim, phần gót vẹo sang một bên, mặt da xỉn lại như bị phủ bột. Chủ nhân của nó hầu như không làm gì sai một cách rõ ràng cả — chỉ là suốt hai năm đó, đôi giày chưa bao giờ được chăm.

Điều nhiều người hiểu ngược là thế này: giày da hỏng vì khô, chứ hiếm khi vì bẩn. Da là vật liệu có sợi và có một lượng dầu tự nhiên giữ cho nó mềm, chịu được việc gập tới gập lui ở mũi giày mỗi bước đi. Khi lượng dầu ấy mất dần — vì nắng, vì mưa, vì bụi hút ẩm, vì cả năm không được thoa lại gì — sợi da giòn đi, và mỗi lần gập là một lần rạn thêm một chút. Vết nứt chân chim ở mũi giày chính là kết quả cộng dồn của hàng nghìn lần gập trên nền da đã khô.

Cho nên chăm giày da không phải là "cọ cho sạch". Nó là một vòng ba bước lặp lại đều đặn: lau bụi → làm sạch → dưỡng ẩm. Bài này đi qua đủ ba bước cho từng loại da, kèm cách xử lý hai tình huống hay gặp nhất ở Thanh Hoá — giày dính mưa và giày nổi vệt muối trắng — cùng mốc để biết khi nào việc đã vượt khả năng tự làm ở nhà.

Ba loại da, ba cách chăm khác hẳn nhau

Bước đầu tiên không phải cầm bàn chải lên, mà là nhìn xem mình đang có loại da gì trong tay. Dùng nhầm cách chăm là nguyên nhân làm hỏng giày nhanh hơn cả việc không chăm.

• Da thật bề mặt trơn (da bò, da bê). Sờ mát tay, có vân nhỏ không đều, ấn ngón tay xuống thì mặt da hơi nhăn rồi trở lại. Đây là loại chịu được xi và kem dưỡng, càng chăm càng lên màu đẹp.
• Da lộn (da nubuck, suede). Bề mặt nhung, có lông tơ ngắn, vuốt ngược thấy đổi màu. Loại này kỵ nước, kỵ xi, kỵ kem dưỡng — chỉ dùng bàn chải chuyên cho da lộn cùng cục tẩy chuyên dụng. Bôi xi lên da lộn là làm bết lớp nhung, không cứu lại được.
• Da tổng hợp (simili, da PU). Bề mặt đều tăm tắp, không có vân tự nhiên, mặt trong thường thấy lớp vải nền. Loại này không "ăn" kem dưỡng vì nó không có sợi da để thấm, nên chỉ cần lau ẩm rồi lau khô. Điểm yếu của nó là lớp phủ bề mặt bong thành mảng theo thời gian, và một khi đã bong thì không phục hồi được.

Không chắc giày mình loại nào? Nhỏ một giọt nước lên chỗ khuất phía trong gót. Da thật thấm chậm và để lại vệt sẫm rồi mờ dần; da tổng hợp thì giọt nước đứng nguyên trên mặt. Với da lộn thì khỏi thử — nhìn bề mặt nhung là nhận ra ngay, và cũng đừng thử vì nước để lại vết trên da lộn.

Bộ đồ nghề tối thiểu

Không cần sắm cả hộp dụng cụ. Bốn món sau là đủ cho việc chăm hằng tuần ở nhà:

• Một bàn chải lông mềm để phủi bụi — bàn chải đánh răng cũ dùng được cho khe rãnh và đường chỉ.
• Hai ba khăn cotton mềm: một khăn lau ẩm, một khăn lau khô, một khăn đánh bóng. Áo thun cũ cắt ra là hợp lý.
• Kem dưỡng da hoặc xi đúng màu giày, hoặc màu trong suốt nếu không chắc.
• Giấy báo hoặc cây giữ phom để nhồi vào trong giày lúc để khô và lúc cất.

Riêng giày da lộn thì thay bàn chải thường bằng bàn chải da lộn (một mặt lông đồng, một mặt cao su) và một cục tẩy da lộn. Hai món này rẻ và dùng được rất lâu.

Quy trình cho giày da trơn

Làm ở bàn có lót giấy, mất khoảng hai mươi phút cho một đôi. Trình tự quan trọng hơn tốc độ.

1. Tháo dây giày ra. Nghe thừa nhưng không phải: phần da nằm dưới dây và hai bên lỗ xỏ là chỗ bám bụi dày nhất, mà để nguyên dây thì không lau tới được.
2. Nhồi giấy vào trong giày. Giày căng phom thì mặt da phẳng ra, bạn lau đều tay hơn và không vô tình miết vào nếp gấp.
3. Phủi bụi khô toàn bộ bằng bàn chải lông mềm: mặt trên, hai bên, đường chỉ, khe giữa da và đế. Bụi ở lại mà đã lau ẩm thì thành bùn mỏng, chà càng lem.
4. Lau ẩm bằng khăn vắt thật kiệt. Nước mát pha vài giọt chất giặt dịu, nhúng khăn rồi vắt đến khi khăn chỉ còn ẩm chứ không nhỏ giọt. Lau theo vòng tròn nhỏ, làm từng vùng một.
5. Lau lại bằng khăn ẩm nước sạch để lấy hết xà phòng, rồi lau khô ngay bằng khăn thứ ba. Đừng để nước đọng ở đường chỉ.
6. Để giày khô tự nhiên trong bóng râm ít nhất vài giờ, nơi thoáng gió. Da còn ẩm mà thoa dưỡng thì lớp dưỡng nằm trên bề mặt chứ không thấm vào được.
7. Thoa kem dưỡng hoặc xi thành lớp mỏng bằng khăn hoặc ngón tay, xoa vòng tròn cho đều, chú ý kỹ vùng mũi giày và vùng gập ở gan bàn chân — hai chỗ nứt trước tiên. Chờ khoảng mười lăm phút cho ngấm.
8. Đánh bóng bằng khăn khô sạch, miết nhanh và nhẹ. Đây là lúc mặt da lên lại độ sâu màu.

Nhịp hợp lý cho giày đi làm hằng ngày: lau bụi mỗi tuần một lần, dưỡng ẩm mỗi tháng một lần. Mùa mưa hoặc mùa nồm thì rút ngắn lại. Cách chăm chung cho các món đồ da khác — áo da, túi da, ví da — nằm ở bài giặt, vệ sinh đồ da (áo, túi, giày da) ở Thanh Hoá.

Da lộn: luật chơi khác hẳn

Với da lộn, cả quy trình bên trên gần như phải bỏ đi. Nguyên tắc là làm khô, không làm ướt.

• Chải khô theo một chiều bằng bàn chải da lộn để dựng lại lớp nhung. Chải qua chải lại nhiều chiều làm lớp nhung rối và nhìn loang màu.
• Vết bẩn khô thì dùng cục tẩy da lộn, chà nhẹ như tẩy bút chì trên giấy, rồi chải lại cho lớp nhung dựng đều.
• Vết bẩn ướt thì để cho khô hẳn đã rồi mới xử lý. Chà lên vết còn ướt chỉ đẩy bẩn sâu vào trong sợi.
• Vết dầu mỡ thì rắc một lớp bột bắp hoặc phấn rôm lên, để qua đêm cho bột hút dầu, sáng hôm sau phủi đi rồi chải lại. Cách này không cứu được vết dầu cũ đã ngấm sâu, nhưng với vết mới thì thường đỡ được nhiều.
• Xịt chống thấm dành riêng cho da lộn sau khi đã làm sạch, xịt ở nơi thoáng gió, để khô hoàn toàn trước khi đi.

Và nhắc lại một lần nữa vì đây là lỗi hay gặp nhất: đừng bôi xi hay kem dưỡng lên da lộn. Lớp nhung sẽ bết lại thành từng mảng bóng loang lổ, và không có cách nào phục hồi tại nhà.

Giày dính mưa và vệt muối trắng

Đây là hai tình huống rất quen với người đi làm ở Thanh Hoá — mùa mưa từ tháng Tám, và những chuyến xuống Sầm Sơn mang hơi muối về theo giày.

Giày ướt mưa: thấm nước bằng khăn khô, chỉ áp khăn cho khăn hút chứ không chà. Nhồi giấy báo vào trong để giấy hút ẩm từ bên trong và giữ phom, thay giấy sau khoảng một giờ khi giấy đã ẩm mềm. Đặt giày nơi thoáng gió trong bóng râm, nghiêng nhẹ cho nước trong lòng giày thoát ra. Chờ khô hẳn — thường qua một đêm — rồi thoa một lớp dưỡng mỏng để bù phần dầu đã trôi theo nước. Việc dùng máy sấy tóc hay để cạnh quạt sưởi cho nhanh chính là cách làm hỏng giày nhanh nhất mà nhiều người vẫn tưởng là mẹo hay.

Vệt muối trắng: những đường viền trắng ngoằn ngoèo hiện lên sau khi giày khô là khoáng và muối trong nước mưa, trong bùn đường, hoặc hơi muối biển, đọng lại khi nước bay hơi. Xử lý bằng cách pha nước với giấm trắng theo tỉ lệ một phần giấm hai phần nước, nhúng khăn, vắt kiệt rồi lau nhẹ theo vệt muối. Lau lại bằng khăn ẩm nước sạch, để khô trong bóng râm, rồi dưỡng lại — bước dưỡng lần này bắt buộc, vì giấm dù loãng vẫn lấy đi một phần dầu bề mặt. Với da lộn thì không dùng cách này; chải khô và dùng cục tẩy chuyên dụng là hướng an toàn hơn.

Giữ phom — phần quyết định tuổi thọ

Một đôi giày da chăm kỹ mặt ngoài nhưng để bẹp gí trong tủ vẫn hỏng sớm, vì nếp gập đã hằn thì da rạn đúng theo nếp đó.

• Luôn có gì đó bên trong giày khi không đi: cây giữ phom bằng gỗ tuyết tùng là lựa chọn tốt vì vừa giữ dáng vừa hút ẩm, giấy báo vo tròn chặt cũng dùng được.
• Đừng đi một đôi hai ngày liền. Da cần khoảng một ngày để thoát hết hơi ẩm từ mồ hôi chân. Xoay vòng hai đôi thì cả hai bền hơn hẳn so với đi một đôi liên tục.
• Dùng đót giày khi xỏ chân vào. Thói quen giẫm gót để xỏ nhanh làm gãy phần gót giày, và phần gót gãy thì không nắn lại được.
• Cất nơi thoáng, tránh nắng chiếu trực tiếp. Tủ kín mít vào mùa nồm là môi trường cho mốc; để một gói hút ẩm trong tủ giày là đáng.
• Trước khi cất dài ngày thì làm một lượt đủ ba bước — lau bụi, làm sạch, dưỡng ẩm — rồi mới nhồi phom cất đi.

Những lỗi hay gặp

• Đợi giày bẩn rõ mới chăm. Bụi khô hằng ngày mới là thứ hút dầu ra khỏi da; đến lúc nhìn thấy bẩn thì da đã khô đi một quãng rồi.
• Bôi xi thật dày cho bóng nhanh. Lớp xi dày không thấm hết, đóng thành màng, bắt bụi và nứt theo nếp gập. Mỏng và nhiều lần luôn hơn dày một lần.
• Sấy nóng cho khô nhanh. Nhiệt làm da co lại không đều — đây là nguyên nhân của phần lớn các đôi giày bị nhăn nhúm ở mũi.
• Dùng chung một cách cho mọi loại da. Đặc biệt là bôi xi lên da lộn, lỗi này gặp thường xuyên và gần như không sửa được.
• Cọ mạnh bằng bàn chải cứng. Mặt da có lớp hoàn thiện rất mỏng, chà mạnh là mài mất lớp đó, chỗ bị mài sẽ bạc màu và thấm nước sớm.

Khi nào nên gửi thợ

Chăm hằng tuần thì tự làm ở nhà là hợp lý. Có mấy trường hợp nên đưa cho người có máy và có nghề:

• Giày da lộn bám bẩn diện rộng hoặc dính nước mưa loang thành mảng — loại này rất dễ hỏng thêm nếu xử lý sai.
• Vết dầu mỡ, vết mực, vết sơn đã ngấm vào sợi da, cần dung môi chuyên dụng chứ không phải nước xà phòng.
• Mốc trắng hoặc mốc xanh sau mùa nồm, nhất là giày cất lâu trong tủ kín.
• Giày da sáng màu đã xỉn đều, cần làm sạch sâu rồi phục hồi màu.
• Mùi nặng ở lòng giày mà phơi và thay lót vẫn không hết.
• Cả tủ giày cần làm một lượt trước Tết hoặc sau một mùa mưa dài.

Ở Nhà Gọn, giá vệ sinh giày theo bảng niêm yết: da trơn 150.000đ/đôi, da lộn và da cao cấp 150.000–300.000đ/đôi tuỳ chất da và mức bẩn; giày vải hoặc giày thể thao thì tối màu 90.000đ, sáng màu 110.000đ. Vết cần tẩy riêng tính theo khoản tẩy vết 30.000–200.000đ tuỳ vết và luôn báo giá trước khi làm. Gửi kèm đồ da khác thì chăm sóc áo da 70.000–300.000đ tuỳ món. Cần lấy gấp trong 2 giờ hoặc gửi dịp lễ Tết thì phụ thu 20%.

Đồ được giặt riêng từng đơn — mỗi khách một lồng, đếm món khi nhận và đếm lại khi trả — và xử lý theo đúng chất liệu từng món thay vì làm chung một kiểu. Tiệm ở 134 Lý Nam Đế, phường Hạc Thành, TP Thanh Hoá, mở cửa 7:00–21:00 tất cả các ngày; có lấy và giao tận nơi, phí tuỳ đơn và quãng đường, báo trước khi chốt lịch. Danh mục đầy đủ các loại giày nhận xử lý có ở bài vệ sinh giày ở Thanh Hoá, còn riêng giày thể thao thì xem cách vệ sinh giày sneaker.