Cách vệ sinh ủng, giày bảo hộ lao động

Cuối ca, đôi ủng được dựng ngược vào góc nhà xe, đế còn nguyên tảng bùn khô cứng. Đôi giày bảo hộ thì tháo ra để dưới gầm bàn, lót trong còn ẩm mồ hôi, mũi giày dính vệt dầu đen. Sáng mai xỏ vào, mùi bốc lên tới mặt. Cảnh này quen với gần như mọi người làm công trường, xưởng cơ khí, kho hàng hay bếp công nghiệp.

Điều đáng nói là đôi giày bảo hộ không hỏng vì bẩn. Nó hỏng vì bị làm sạch sai và bị làm khô sai. Ngâm cả đôi trong chậu nước qua đêm cho bùn tan, hoặc dựng ngay cạnh máy sưởi cho nhanh khô — hai việc tưởng chừng vô hại đó là nguyên nhân của phần lớn các ca bong đế, cong phom và nứt da mà chúng tôi nhận về tiệm.

Bài này đi theo đúng thứ tự việc phải làm: nhận diện loại giày đang cầm trên tay, xử lý bùn đất bám đế, gỡ dầu mỡ trên thân, giặt phần lót trong — nơi mùi thật sự sinh ra — rồi khử mùi, phơi khô mà không bong keo, và cuối cùng là một lịch vệ sinh theo tuần đủ nhẹ để duy trì được lâu dài.

Trước hết: bạn đang cầm loại nào?

Ba nhóm dưới đây chịu nước rất khác nhau, và nhầm nhóm là hỏng đồ.

• Ủng cao su cao cổ (ủng lội nước, ủng bếp, ủng nông nghiệp). Nguyên khối, không thấm, chịu được xối nước thoải mái. Điểm yếu duy trì của nó là bên trong: lòng ủng kín gió nên lâu khô, và cao su gặp nắng gắt lâu ngày thì bạc màu, nứt chân chim ở chỗ gập cổ chân.
• Giày bảo hộ da, mũi thép, đế chống đâm xuyên. Đây là nhóm cần nương tay nhất. Đế dán bằng keo, thân da hoặc da tổng hợp, bên trong có lớp mút và lót. Ngâm nước là kẻ thù của cả ba thứ đó.
• Giày bảo hộ vải lưới, đế nhẹ. Chịu nước khá hơn giày da nhưng lưới bám bụi mịn rất sâu, và cũng dán keo ở viền đế nên vẫn không được ngâm.

Có một mẹo nhỏ áp dụng cho cả ba nhóm: làm việc gì cũng thử ở chỗ khuất trước. Một góc gót giày, mặt trong lưỡi gà — chà thử, chờ vài phút xem màu có phai, da có sạm không rồi mới làm rộng ra. Nguyên tắc chung khi làm sạch giày dép các loại, chúng tôi có nói kỹ hơn ở bài vệ sinh giày ở Thanh Hoá.

Bùn đất bám đế: để khô rồi hãy động vào

Phản xạ tự nhiên là thấy bùn thì xối nước ngay. Với đế giày bảo hộ, làm ngược lại thì nhanh hơn nhiều.

1. Để bùn khô hẳn. Dựng giày chỗ thoáng vài tiếng, hoặc để qua đêm. Bùn ướt gặp nước sẽ nhão ra và chui sâu vào rãnh đế; bùn khô thì vỡ vụn và rơi ra từng mảng.
2. Đập nhẹ hai đế vào nhau ngoài sân cho phần bùn khô rụng xuống. Đừng đập vào tường hay bậc thềm — đế cứng nhưng viền dán keo thì không.
3. Cạo rãnh đế bằng vật đầu tù: que gỗ, cán thìa cũ, bàn chải cứng loại chà sàn. Đi dọc theo từng rãnh, đừng dùng tuốc nơ vít hay dao vì rất dễ khoét rách cao su.
4. Xối nước ở mức vừa, chỉ vào phần đế. Nghiêng giày cho miệng giày hướng xuống để nước không chảy ngược vào trong. Bàn chải cứng chà rãnh đế lúc này rất nhanh, vì bùn đã bị phá vỡ từ bước trước.
5. Xử lý vữa và xi măng khô riêng. Đây là ca khó nhất trên công trường. Ngâm mảng vữa bằng khăn ướt ủ chừng mười lăm phút cho mềm rồi cạo bằng que gỗ. Nói thật lòng: vữa đã ăn vào rãnh cao su lâu ngày và cứng lại thì hiếm khi lấy ra hết được, thường chỉ cạo bớt cho đỡ dày.

Với ủng cao su thì đơn giản hơn nhiều: lộn ngược, xối cả trong lẫn ngoài, chà bằng bàn chải và nước rửa bát pha loãng, xả sạch. Ủng lội bùn ruộng vùng ngoại thành hay ủng bếp dính dầu mỡ đều xử lý theo cách này.

Dầu mỡ trên mũi và thân giày

Dầu máy, dầu nhớt, mỡ bò bám lên da giày là chuyện thường ngày ở xưởng cơ khí. Nguyên tắc: hút trước, rửa sau.

• Thấm ngay khi còn mới. Vệt dầu vừa dính thì dùng giấy ăn thấm theo kiểu chấm nhẹ, đừng chà. Chà là kéo dầu loang rộng ra gấp đôi.
• Rắc bột hút dầu. Phấn rôm, bột ngô hay baking soda phủ kín vệt dầu, để yên ba mươi phút đến một tiếng cho bột hút phần dầu chưa ngấm sâu, rồi phủi đi. Vệt cũ có thể cần lặp lại hai lượt.
• Rửa bằng nước rửa bát pha loãng. Nước rửa bát vốn sinh ra để cắt dầu mỡ, dùng cho việc này rất hợp. Nhúng khăn mềm, vắt gần khô, lau theo một chiều rồi lau lại bằng khăn nước sạch.
• Đừng đổ xăng hay dầu hoả lên da giày. Nó lấy được vệt dầu nhưng rút luôn dầu tự nhiên trong da, để lại mảng khô cứng bạc màu, vài tuần sau thì nứt ngay chỗ đó.
• Da giày sau khi rửa thì nên dưỡng lại. Một lớp xi hoặc kem dưỡng da mỏng khi giày đã khô hẳn giúp da mềm và chống thấm trở lại.

Với giày vải lưới dính dầu, cách xử lý gần với quần áo hơn là với giày da: hút bột, rồi chà nhẹ bằng bàn chải mềm với nước xà phòng ấm. Bộ quần áo bảo hộ đi kèm cũng theo nguyên tắc tương tự, nói kỹ ở bài giặt đồ bảo hộ, đồng phục công nhân tại Thanh Hoá.

Lót trong — nơi mùi thật sự nằm

Nhiều người chà mặt ngoài giày bóng loáng rồi ngạc nhiên vì mùi vẫn còn nguyên. Lý do đơn giản: mùi không ở mặt ngoài. Nó ở lớp lót và lớp mút bên trong, chỗ giữ mồ hôi cả ngày trong môi trường kín và ấm.

1. Rút lót ra. Hầu hết giày bảo hộ đều có lót rời. Rút ra, giặt tay bằng nước xà phòng ấm với bàn chải mềm, bóp kỹ phần gót và phần mũi vì đó là hai chỗ đọng mồ hôi nhiều nhất.
2. Xả thật kỹ. Xà phòng còn đọng trong mút sẽ giữ ẩm và thành nguồn mùi mới.
3. Ép nước bằng khăn khô — đặt lót giữa hai lớp khăn bông rồi ấn mạnh. Đừng vắt xoắn vì lớp mút sẽ gãy nếp và mất độ đàn hồi.
4. Chà mặt trong thân giày bằng khăn thấm nước xà phòng loãng, vắt gần khô. Đi hết vòng gót, hai bên má trong và mũi giày.
5. Giặt dây giày riêng. Tháo ra, cho vào túi lưới giặt cùng đồ tối màu hoặc vò tay với xà phòng, phơi riêng. Dây giày công trường thường bẩn hơn cả thân giày.

Nếu lót đã mòn lõm hình bàn chân, mút đã xẹp và ngả màu thì đừng cố cứu. Một cặp lót mới rẻ hơn nhiều so với công sức bạn bỏ ra để giặt đi giặt lại một miếng mút đã hết đàn hồi, mà mùi thì vẫn không hết.

Khử mùi và diệt khuẩn

Quy tắc phải thuộc: khử mùi chỉ có tác dụng trên giày đã khô kiệt. Xịt thơm vào đôi giày còn ẩm là bịt mùi trong vài giờ rồi mùi quay lại nặng hơn, vì độ ẩm mới là thứ nuôi vi khuẩn.

• Baking soda rắc vào lòng giày khô, để qua đêm rồi dốc ra và vỗ nhẹ cho hết. Cách này hút ẩm và trung hoà mùi, không tốn kém, làm được hằng tuần.
• Cồn y tế 70 độ xịt sương mỏng vào lòng giày rồi để bay hơi hoàn toàn nơi thoáng gió. Cồn bay hơi nhanh và có tác dụng diệt khuẩn ở mức dùng nhà. Đừng xịt lên da giày ngoài vì cồn làm bạc màu da.
• Túi hút ẩm nhét vào giày lúc cất. Mùa nồm tháng Hai tháng Ba ở Thanh Hoá, đây gần như là việc bắt buộc nếu tủ giày kín gió.
• Phơi nắng nhẹ có gió vào buổi sáng cho phần lót. Ánh nắng nhẹ và gió xử lý mùi ẩm rất hiệu quả; nắng gắt đứng bóng thì làm cao su và da giòn đi.
• Đổi luân phiên hai đôi nếu công việc cho phép. Một đôi giày cần khoảng hai bốn giờ để khô hết phần trong. Đi liên tục một đôi ngày này qua ngày khác thì không cách nào hết mùi được.

Các cách khử mùi giày nói chung, kể cả giày thể thao và giày đi hằng ngày, có thêm ở bài cách khử mùi hôi giày đơn giản.

Phơi khô đúng cách để không bong keo

Đây là chỗ nhiều đôi giày bảo hộ chết oan. Đế giày dán vào thân bằng keo, mà keo thì sợ nhiệt.

• Phơi chỗ râm có gió, không phơi nắng gắt giữa trưa, không hong bằng máy sấy tóc ở nhiệt cao, không dựng cạnh bếp than hay quạt sưởi. Keo gặp nhiệt cao sẽ mềm và tách khỏi viền đế.
• Nhét giấy báo hoặc giấy thấm vào lòng giày, thay giấy sau một hai tiếng khi giấy đã ẩm. Giấy hút ẩm từ trong ra, nhanh hơn nhiều so với để trống, đồng thời giữ phom giày.
• Dựng nghiêng, miệng giày hướng xuống hoặc hướng ra phía có gió, để hơi ẩm trong lòng giày thoát ra được.
• Ủng cao su thì lộn ngược cổ ủng xuống và treo lên móc, hoặc cắm vào giá phơi ủng chuyên dụng. Ủng dựng đứng bình thường thì phần đáy gần như không khô.
• Bật quạt thổi ngang vào giày trong ngày nồm. Tiết nồm ở Thanh Hoá độ ẩm cao đến mức phơi trong nhà không có gió thì gần như không khô, giày để ba ngày vẫn ẩm.
• Kiểm bằng mu bàn tay ở phần mũi và gót bên trong. Còn cảm giác mát lạnh nghĩa là chưa khô, để thêm.

Lịch vệ sinh theo tuần

Vệ sinh giày bảo hộ không phải một trận tổng lực mỗi tháng, mà là vài động tác nhỏ chia đều. Đây là nhịp mà anh em thợ đi làm sáu ngày một tuần thường duy trì được:

• Cuối mỗi ca: đập đế cho rụng bùn, nới lỏng dây, rút lót ra dựng riêng cho thoáng. Mất chưa tới hai phút.
• Hai đến ba lần một tuần: lau mặt ngoài bằng khăn ẩm, rắc baking soda vào lòng giày để qua đêm.
• Cuối tuần: chà đế bằng bàn chải, giặt lót trong và dây giày, lau mặt trong thân giày, phơi cả ngày nghỉ cho khô kiệt.
• Mỗi tháng: với giày da thì dưỡng lại một lớp xi mỏng; với ủng cao su thì kiểm tra chỗ gập cổ chân xem đã nứt chân chim chưa.
• Mỗi ba đến sáu tháng: thay lót trong. Đây là khoản chi nhỏ mà đổi lại đôi chân đỡ mỏi và mùi giảm rõ.

Những lỗi hay gặp

• Ngâm cả đôi giày da qua đêm cho bùn tự tan. Bùn có tan thật, nhưng keo viền đế ngấm nước và bong ra sau vài lần như vậy.
• Dựng giày ướt cạnh nguồn nhiệt cho nhanh khô. Nhanh thật, và cong phom, nứt da, bong đế cũng nhanh không kém.
• Xịt thơm đè lên giày còn ẩm. Mùi bị che vài giờ rồi quay lại đậm hơn.
• Dùng bàn chải sắt chà đế. Rãnh đế bị khoét rộng ra, lần sau bùn bám còn chặt hơn.
• Cất giày vào tủ kín khi chưa khô hẳn. Đây là công thức chắc chắn để sáng hôm sau mở tủ ra thấy mốc trắng, nhất là trong mùa nồm.
• Quên phần lót và dây giày. Chà bóng mặt ngoài mà bỏ hai thứ này thì mùi vẫn nguyên vẹn.

Khi nào nên gửi tiệm

Việc hằng tuần thì tự làm ở nhà là hợp lý nhất, vừa nhanh vừa chủ động. Có mấy trường hợp nên gửi:

• Dầu công nghiệp, nhựa đường, sơn đã ăn sâu vào da hoặc vải lưới — cần dung môi chuyên dụng, không phải thứ nên thử ở nhà.
• Cả tổ, cả đội cần làm một lượt trước dịp kiểm tra an toàn lao động hay trước Tết. Nhà không đủ chỗ phơi cho mười mấy đôi cùng lúc.
• Giày da đắt tiền mà bạn không muốn thử nghiệm trên chính nó.
• Mốc đã lan thành mảng sau một đợt mưa dài hoặc sau kỳ nghỉ để giày trong tủ kín.
• Không có chỗ phơi — nhà ống trong phố, phòng trọ, chung cư vào mùa nồm.

Ở Nhà Gọn, giày vệ sinh theo bảng giá niêm yết: giày tối màu 90.000đ, giày sáng màu 110.000đ, giày da trơn 150.000đ, giày da lộn hoặc cao cấp 150.000–300.000đ tuỳ tình trạng. Riêng ủng cao su cao cổ và giày bảo hộ đặc thù — giày mũi thép dính dầu công nghiệp, ủng bếp, ủng lội bùn — không nằm gọn trong khung giá theo chiếc ở trên, bạn gửi ảnh chụp cả đôi qua Zalo 0943 386 369 để được báo giá trước khi làm. Vết cần tẩy riêng thì khoản tẩy vết 30.000–200.000đ tuỳ vết, cũng báo giá trước khi bắt tay. Quần áo bảo hộ gửi kèm thì tính theo cân: dưới 8kg là 28.000đ/kg, từ 8kg trở lên là 22.000đ/kg, đơn tối thiểu 30.000đ. Cần lấy gấp trong 2 giờ hoặc gửi dịp lễ Tết thì phụ thu 20%.

Đồ được giặt riêng từng đơn — mỗi khách một lồng, đếm món khi nhận và đếm lại khi trả, nên đôi giày dính dầu xưởng không nằm chung với đồ nhà ai khác. Sấy bằng máy sấy công nghiệp ở mức nhiệt phù hợp từng chất liệu, tức là khô tới lớp lót chứ không phải khô mặt ngoài. Tiệm ở 134 Lý Nam Đế, phường Hạc Thành, TP Thanh Hoá, mở cửa 7:00–21:00 tất cả các ngày; có lấy và giao tận nơi, phí tuỳ đơn và quãng đường, báo trước khi chốt lịch.