Giặt là cho tàu cá, đồ vải của ngư dân đi biển dài ngày tại Thanh Hoá

Tàu cập bờ lúc gần trưa. Cá bán xong, dầu đổ xong, hai hôm nữa lại ra khơi. Đám chăn chiếu và quần áo của bảy anh em trên tàu được lôi lên bờ, chất thành đống trên bạt. Sờ vào thấy sạn, sờ vào thấy ẩm, mà nắng thì đã chếch bóng.

Đây là bài toán quen của nghề biển. Không phải chuyện giặt sạch hay không, mà là giặt kịp hay không. Tàu ở bờ ngắn, việc thì nhiều, và mớ đồ vải luôn là thứ bị đẩy xuống cuối danh sách rồi cuối cùng lại mang nguyên xuống tàu, ẩm nguyên như lúc mang lên.

Bài này viết cho chủ tàu, thuyền trưởng và người lo hậu cần: vì sao đồ đi biển cứng và ẩm dai đến vậy, phải xả muối trước theo cách nào, tách nhóm dính dầu máy ra sao, gom đồ theo tàu thế nào cho khỏi lẫn, và cách chốt lịch cùng chi phí khi thời gian ở bờ chỉ tính bằng giờ.

Đồ vải trên tàu gồm những gì và bẩn theo kiểu nào

Danh mục thường gặp trên một tàu đi dài ngày gồm: chăn mỏng cho từng thuyền viên, chiếu trải khoang nghỉ, gối và vỏ gối, khăn mặt và khăn lau, quần áo lao động, áo mưa vải, thêm bao tay vải và vải bạt che ở một số tàu.

Ba nguồn bẩn chính, và cả ba đều không giống bẩn trên bờ:

• Nước biển. Sóng đánh, nước tạt, đồ phơi trên boong thấm nước mặn liên tục. Đây là nguồn muối.
• Dầu máy và dầu nhớt. Khoang máy chật, người trực máy dính dầu lên tay lên áo, rồi dầu chuyển sang mọi thứ người đó chạm vào.
• Nhớt cá, máu cá và mùi hầm đá. Nhóm này giống bẩn ngành chế biến, gốc là protein và dầu cá, xử lý cũng theo cùng logic.

Cộng thêm một yếu tố nữa: độ ẩm không bao giờ dứt. Trong khoang nghỉ kín, chăn chiếu ẩm suốt chuyến, và nấm mốc có đủ thời gian để bám vào từng sợi.

Muối là thủ phạm chính, và phải xử lý trước tiên

Nhiều người nghĩ vải cứng là do bẩn. Thật ra phần lớn là do muối kết tinh trong lòng sợi. Nước biển bay hơi, muối ở lại, đóng lại thành những tinh thể nhỏ nằm giữa các sợi vải. Kết quả là vải sạn, cứng như hồ, và mặc vào cọ vào da rất khó chịu.

Nhưng vấn đề lớn hơn nằm ở chỗ khác: muối hút ẩm từ không khí. Chiếc chăn phơi cả ngày tưởng đã khô, tới đêm lại ẩm trở lại. Ở vùng ven biển, độ ẩm không khí vốn đã cao, nên vòng lặp này không bao giờ dứt và mùi mốc cứ thế quay lại. Đây là lý do nhiều chủ tàu phơi rất chăm mà đồ vẫn không khô hẳn.

Cách xử lý:

1. Rũ mạnh và giũ cát trước khi đụng nước. Cát và vảy cá khô rơi ra ngoài, đỡ được một phần công đoạn sau.
2. Xả nhiều lượt bằng nước ngọt mát. Nhấn cho ngập, bóp vài lần, đổ nước đục đi rồi thay nước mới. Làm tới khi nước xả trong.
3. Không dùng nước nóng ở bước xả muối. Nhiệt làm phần protein từ nhớt cá đông lại và bám chặt vào sợi, y như lòng trắng trứng gặp chảo nóng.
4. Chỉ giặt với nước giặt sau khi nước xả đã trong. Đổ nước giặt vào lúc còn đầy muối là phí, vì chất giặt bận đối phó với muối thay vì với vết bẩn.
5. Vắt kiệt và hong nơi có gió. Gió quan trọng hơn nắng gắt, và nắng gắt còn làm vải bạc nhanh.

Quần áo cá nhân dính cát biển và nước mặn cũng theo đúng logic này, có bài riêng nói kỹ hơn: cách xử lý quần áo dính cát biển, nước muối.

Tách riêng nhóm dính dầu máy ngay từ trên tàu

Đây là việc mất một phút mà cứu được cả mẻ đồ. Dầu máy và dầu nhớt có gốc khoáng, không tan trong nước. Quay chung một lồng thì dầu lan sang mọi món khác thành những vệt xám mờ, lúc ướt không nhìn ra, lúc khô thì hiện rõ trên chăn trắng và vỏ gối.

• Chuẩn bị một bao riêng có màu khác, để cạnh khoang máy. Quần áo của người trực máy, giẻ lau máy, bao tay dính dầu đều vào bao đó.
• Buộc bao lại và ghi rõ khi mang lên bờ, đừng để người khác đổ chung.
• Nhóm này cần chất cắt dầu và thời gian ngâm, không phải chà mạnh. Chà chỉ làm dầu miết sâu hơn vào sợi.
• Giẻ lau máy thì giặt sau cùng, hoặc thẳng thắn là bỏ khi đã quá bẩn, giặt lại không kinh tế.

Tương tự, nên tách chăn, chiếu, ga và khăn mặt thành một nhóm riêng vì đây là đồ tiếp xúc trực tiếp với người ngủ. Ba bao là đủ cho một tàu: bao đồ ngủ, bao quần áo lao động, bao dính dầu.

Gom đồ theo tàu và theo người để không lẫn

Bảy anh em trên tàu, đồ giống nhau, cùng một kiểu áo mua cùng chỗ. Đổ chung một đống thì lúc trả không ai nhận ra đồ của mình, và chuyện mất đồ dẫn tới va chạm không đáng có.

1. Mỗi thuyền viên một túi lưới riêng, buộc miệng, ghi tên hoặc buộc dây màu khác nhau. Đồ giặt xong trả về đúng túi đó.
2. Chăn và chiếu đánh dấu theo giường bằng một mũi chỉ màu ở góc, dùng nhiều năm vẫn còn.
3. Đếm món khi giao và khi nhận, ghi vào một cuốn sổ hai bên cùng ký. Một trang giấy giải quyết được phần lớn tranh cãi.
4. Ghi tên tàu lên mọi bao. Ở bến đông, nhiều tàu cùng gửi một lúc, tên tàu là mốc phân biệt chắc chắn nhất.
5. Chụp một tấm ảnh đống đồ lúc giao. Mất mười giây, và về sau đối chiếu rất nhanh.

Bài toán thời gian: tàu ở bờ rất ngắn

Điểm khác biệt lớn nhất giữa nghề biển và mọi khách hàng khác của một tiệm giặt nằm ở đây. Nhà hàng hay khách sạn có nhịp đều mỗi ngày. Tàu cá thì ở bờ hai ngày rồi biến mất hai tuần, và lịch cập bờ còn phụ thuộc thời tiết cùng con nước.

Vì vậy nguyên tắc là chốt lịch trước khi cập bờ, không đợi cập rồi mới đi tìm chỗ giặt. Cách làm gọn:

• Gọi báo khi còn cách bờ vài tiếng. Ước lượng số cân, số bộ chăn, số chiếu, và mốc giờ cần lấy lại.
• Nói rõ mốc ra khơi tiếp theo. Đây là dữ kiện quan trọng nhất, mọi thứ khác sắp xếp quanh nó.
• Chia làm hai đợt nếu gấp. Đợt một là chăn chiếu vì lâu khô nhất, đợt hai là quần áo. Như vậy phần lâu nhất được bắt đầu sớm nhất.
• Nếu quá gấp thì chỉ gửi phần sấy. Bạn giặt tại bến rồi mang tới sấy, vừa nhanh vừa rẻ hơn.
• Cần lấy ngay sau 2 giờ thì có phụ thu 20%, cứ tính trước vào chi phí chuyến cho chủ động.

Các tàu neo và các cơ sở hậu cần nghề cá ở vùng biển phía đông nam tỉnh có thể xem thêm giặt là gần biển Hải Hoà, Quảng Xương để nắm khu vực lấy giao.

Chi phí và cách đặt

Quần áo lao động, khăn, bao tay vải giặt sấy theo cân: 28.000đ/kg với đơn dưới 8kg, 22.000đ/kg với đơn từ 8kg trở lên, đơn tối thiểu 30.000đ. Đồ của cả tàu gộp lại thường vượt mốc 8kg nên về mức đơn giá thấp hơn.

Chăn, ga, vỏ gối giặt sấy tính 35.000đ/kg, chăn siêu nhẹ 45.000đ/kg. Nếu chỉ cần sấy riêng cho kịp giờ ra khơi thì quần áo 22.000đ/kg, chăn ga 30.000đ/kg. Phần tẩy vết tính riêng 30.000–200.000đ tuỳ vết, áp cho vệt dầu máy và vết bám cứng đầu. Dịp lễ Tết phụ thu 20%.

Riêng chiếu, bạt che và đồ vải khổ lớn, bạn gửi ảnh kèm kích thước để tiệm xem rồi báo giá theo món trước khi nhận, vì nhóm này không tính theo cân được. Có lấy và giao tận nơi, phí tuỳ đơn và quãng đường, nên nói rõ bến neo để tính trước cho khỏi bất ngờ.

Chủ tàu đi nhiều chuyến trong năm có thể cân nhắc thẻ thành viên trả trước cho đỡ phải thanh toán lắt nhắt mỗi lần cập bờ: thẻ Bạc nạp 500.000đ được số dư 550.000đ, thẻ Vàng nạp 1.000.000đ được 1.150.000đ, thẻ Kim Cương nạp 2.000.000đ được 2.400.000đ. Số dư dùng cho mọi dịch vụ và không hết hạn trong 12 tháng.

Nói thẳng để hai bên khỏi kỳ vọng lệch nhau: chăn chiếu đã mốc thành mảng đen ăn sâu vào sợi, hoặc quần áo ngấm dầu máy lâu ngày, thường không về sạch hoàn toàn. Tiệm sẽ xem đồ, nói rõ làm được tới đâu rồi bạn quyết định giặt tiếp hay thay mới. Với cơ sở lưu trú ven biển cũng cần nhịp quay vòng đồ vải nhanh, cách tổ chức tương tự có ở bài giặt là cho nhà nghỉ, khách sạn bình dân tại Thanh Hoá.