Giặt đồ bằng nước giếng khoan nhiễm phèn, sắt: vì sao áo ố vàng và cách xử lý

Chiếc áo sơ mi trắng mặc đi làm ở thành phố vẫn trắng. Mang về quê nghỉ một tuần, giặt tay mấy lần bằng nước giếng, tới hôm về thì cổ áo và hai bên nách ngả vàng loang, chỗ đậm chỗ nhạt như vết nước chè. Đổi bột giặt khác cũng không ăn thua. Nhiều khi thủ phạm không nằm ở bột giặt hay cách giặt, mà nằm ở chính nguồn nước.

Nhiều hộ ở vùng ven, các huyện của Thanh Hoá vẫn dùng nước giếng khoan cho sinh hoạt, trong đó có giặt giũ. Bài này nói về một hiện tượng hay gặp: quần áo ố vàng vì nước có sắt, có phèn. Nhận biết ra sao, vì sao sắt lại bám vào vải, lắng lọc sơ bộ thế nào, và xử lý những vết ố đã có.

Lưu ý trước: bài chỉ nói tới chuyện giặt giũ. Nước giếng nhiễm những gì, nhiễm tới mức nào thì mắt thường không đo được. Nếu nhà bạn nghi nước nhiễm nặng, hoặc dùng nước giếng để nấu ăn, uống, hãy mang mẫu nước đi xét nghiệm ở đơn vị chuyên môn.

Dấu hiệu nước giếng có thể đang có sắt, phèn

Đây là những dấu hiệu nhiều nhà dùng nước giếng khoan hay kể lại. Chúng gợi ý chứ không thay cho xét nghiệm:

• Mùi tanh như mùi kim loại, ngửi rõ khi vừa bơm lên.
• Nước mới bơm lên trông trong, nhưng để trong xô, trong bể một lúc thì chuyển vàng, đục dần.
• Cặn vàng hoặc nâu đỏ lắng dưới đáy xô, đáy bể sau một đêm.
• Để lâu nổi váng mỏng, có ánh như váng dầu trên mặt nước.
• Vệt vàng nâu trên thành chậu, bồn rửa, bồn cầu, chỗ vòi nước chảy thường xuyên.
• Đồ trắng, khăn mặt ngả vàng sau vài lần giặt dù vẫn giặt như cũ.

Nếu gặp nhiều dấu hiệu cùng lúc, khả năng cao là nước có sắt. Còn "phèn" là cách người dân hay gọi chung cho nước có vị chát, cặn nhiều, có khi đi kèm sắt. Nước cứng, tức nước nhiều canxi, magie, thì lại gây một kiểu hỏng đồ khác: vải xỉn, cứng, bột giặt đóng cặn, không làm vàng loang như sắt. Hai chuyện này hay bị nhầm, nên bạn có thể đọc thêm bài nước cứng làm quần áo xỉn màu và đóng cặn để phân biệt.

Vì sao sắt trong nước lại bám vào sợi vải

Sắt hoà tan trong nước giếng ở dạng không màu, nên nước mới bơm lên trông vẫn trong. Khi gặp không khí, sắt bị oxy hoá, chuyển sang dạng không tan có màu vàng nâu. Đó chính là thứ bạn thấy lắng ở đáy xô.

Quá trình này xảy ra ngay trong chậu giặt. Nước được khuấy, đảo, tiếp xúc không khí liên tục, các hạt sắt vừa hình thành bám vào sợi vải. Vải cotton, vải lanh có sợi xốp nên giữ lại nhiều. Chỗ nào vải thấm nước lâu, như cổ áo, nách áo, đường may, thì vàng đậm nhất. Rồi phơi nắng, phần sắt bám trên vải tiếp tục oxy hoá, màu càng rõ.

Bột giặt không có tác dụng với loại vết này. Bột giặt làm sạch dầu mỡ, mồ hôi, bụi đất; còn sắt đã bám vào sợi thì chỉ chịu tan trong môi trường có tính axit. Đó là lý do đổi bột giặt không cứu được áo.

Đừng dùng thuốc tẩy clo cho vết vàng do sắt

Phản xạ đầu tiên khi thấy áo trắng ố vàng là đổ nước tẩy Javel. Với vết do sắt, việc này thường làm hỏng thêm. Thuốc tẩy chứa clo là chất oxy hoá mạnh, nó đẩy sắt oxy hoá nhanh hơn, vết vàng có thể thành nâu đậm và bám chắc hơn trước. Chưa kể clo làm yếu sợi vải, áo mau mục.

Nên khi nhà dùng nước giếng khoan mà thấy đồ trắng vàng dần, hãy bỏ thói quen ngâm thuốc tẩy clo cho đồ trắng.

Lắng lọc sơ bộ trước khi giặt

Không phải nhà nào cũng có điều kiện lắp bộ lọc tốt ngay. Mấy cách dưới đây làm được với dụng cụ trong nhà, giúp lượng sắt đi vào chậu giặt ít hơn. Hiệu quả tuỳ vào mức nhiễm của nguồn nước:

1. Để nước lắng qua đêm. Bơm nước vào thùng, vào bể, để yên một đêm cho sắt oxy hoá và lắng xuống. Hôm sau múc hoặc dẫn phần nước phía trên để giặt, không khuấy đáy.
2. Cho nước tiếp xúc với không khí trước khi lắng. Cho nước chảy qua một tấm vỉ, một giàn phun hay đổ từ trên cao xuống, để sắt oxy hoá nhanh hơn, lắng nhanh hơn.
3. Lọc qua bể lọc cát, sỏi. Nhiều hộ ở quê làm bể lọc nhiều tầng. Muốn bể lọc giữ được tác dụng thì phải thay, rửa vật liệu lọc định kỳ, vì cặn sắt tích lại theo thời gian.
4. Vệ sinh máy giặt, thùng chứa: cặn vàng đọng lại trong lồng máy, trong bể sẽ bám tiếp vào mẻ sau.

Còn chọn thiết bị lọc nào, lọc tới đâu là đủ, thì nên dựa vào kết quả xét nghiệm nước và hỏi đơn vị chuyên môn, vì mỗi nguồn nước một khác.

Dành nước sạch cho những mẻ đáng giữ

Nếu nguồn nước máy hoặc nước đã qua lọc tốt có hạn, hãy ưu tiên cho:

• Đồ trắng, đồ màu nhạt: áo sơ mi, áo dài trắng, đồng phục học sinh, khăn mặt.
• Lần xả cuối cùng: giặt bằng nước giếng đã lắng, nhưng lần xả cuối dùng nước sạch, sắt bám ít hơn đáng kể.
• Đồ của trẻ nhỏ và đồ mặc sát người.

Đồ màu tối, đồ lao động, giẻ lau thì dùng nước giếng đã lắng vẫn ổn, vì màu vàng nhẹ trên đồ tối gần như không thấy.

Xử lý vết ố vàng đã có trên áo

Vết do sắt tan trong môi trường axit nhẹ. Trong bếp nhà nào cũng có hai thứ dùng được: chanh và giấm ăn.

1. Thử ở chỗ khuất trước: gấu áo trong, mép đường may. Axit có thể làm phai màu một số loại vải nhuộm, nên đồ màu phải thử kỹ.
2. Vắt nước chanh hoặc thấm giấm lên vết, để khoảng 15–30 phút, không để khô cứng lại trên vải.
3. Vò nhẹ, xả bằng nước sạch, không phải nước giếng vừa dùng.
4. Lặp lại nếu vết còn, rồi mới giặt bình thường.

Không dùng cách này cho lụa, len, vải có hoạ tiết in nhũ, và đừng dùng song song với thuốc tẩy clo. Vết ố đậm đã bám nhiều tháng có thể chỉ mờ đi chứ không hết hẳn. Với khăn trải bàn, ga, đồ vải gia đình có vệt vàng nâu kiểu gỉ sét, xem thêm cách làm chi tiết ở bài cách tẩy vết rỉ sét trên quần áo, khăn trải và đồ vải trong nhà.

Khi nào nên gửi tiệm

Có mấy lúc nên để tiệm giặt làm thay:

• Đồ trắng đáng giữ như áo dài, áo sơ mi đi làm, đồng phục, khi nhà chưa có nguồn nước sạch ổn định.
• Chăn, ga, rèm cồng kềnh, giặt ở nhà vừa tốn nước vừa dễ ám vàng cả mảng.
• Vết ố đã có mà tự xử lý ở nhà không ăn thua. Tiệm xem vết và báo giá tẩy trước, bạn đồng ý mới làm. Tẩy vết tính riêng 30.000–200.000đ tuỳ vết.

Nhà Gọn giặt bằng máy giặt và máy sấy công nghiệp, giặt riêng từng đơn, đếm món khi nhận và khi trả. Giặt sấy quần áo tính 28.000đ/kg với đơn dưới 8kg, 22.000đ/kg từ 8kg, đơn tối thiểu 30.000đ. Chăn, ga 35.000đ/kg. Phụ thu 20% khi lấy ngay sau 2 giờ và dịp lễ, Tết (7 ngày trước và sau).

Tiệm ở 134 Lý Nam Đế, phường Hạc Thành, TP Thanh Hoá, mở 7:00–21:00 hằng ngày. Nhà ở xa có thể gom đồ mang xuống khi có việc lên thành phố, hoặc gọi 0943 386 369 hỏi có lấy và giao tận nơi được không, phí tuỳ đơn và quãng đường. Để hiểu thêm cách tiệm nhận đồ, cân, báo giá, xem bài giặt là Thanh Hoá: chọn tiệm giặt sấy sạch, giao tận nơi.

Hỏi đáp nhanh

Vì sao áo trắng giặt bằng nước giếng khoan bị ố vàng?

Một nguyên nhân hay gặp là nước có sắt. Sắt hoà tan trong nước giếng khi gặp không khí sẽ oxy hoá thành dạng màu vàng nâu, bám vào sợi vải trong lúc giặt và đậm hơn khi phơi. Bột giặt không tẩy được loại vết này. Muốn biết chắc nước nhiễm gì thì cần xét nghiệm ở đơn vị chuyên môn.

Làm sao biết nước giếng nhà mình có sắt, có phèn?

Một số dấu hiệu hay gặp: mùi tanh kim loại, nước để lâu chuyển vàng đục, cặn vàng nâu dưới đáy xô, nổi váng, vệt vàng trên chậu rửa và bồn cầu. Đây chỉ là dấu hiệu gợi ý. Nếu nghi nhiễm nặng hoặc dùng nước để ăn uống, hãy mang mẫu nước đi xét nghiệm ở đơn vị chuyên môn.

Có nên dùng nước tẩy Javel cho áo ố vàng do nước giếng không?

Không nên. Thuốc tẩy chứa clo là chất oxy hoá, có thể làm vết do sắt chuyển nâu đậm và bám chặt hơn, đồng thời làm yếu sợi vải. Vết do sắt tan trong môi trường axit nhẹ như nước chanh, giấm ăn, nhớ thử ở chỗ khuất trước.

Không có nước máy thì giặt đồ trắng thế nào cho đỡ vàng?

Để nước giếng lắng qua đêm rồi dùng phần nước phía trên, cho nước tiếp xúc không khí trước khi lắng, lọc qua bể cát sỏi nếu có. Dành nước sạch cho đồ trắng và cho lần xả cuối cùng. Vệ sinh máy giặt, thùng chứa để cặn không bám sang mẻ sau.

Gửi đồ ố vàng tới tiệm thì tính giá thế nào?

Giặt sấy quần áo 28.000đ/kg với đơn dưới 8kg, 22.000đ/kg từ 8kg, đơn tối thiểu 30.000đ. Vết ố cần xử lý riêng tính 30.000–200.000đ tuỳ vết, tiệm xem và báo giá trước khi làm. Vết đã bám lâu có thể chỉ mờ đi chứ không hết hẳn.