Nước giặt tự nhiên, bồ hòn, giấm chanh có thực sự giặt sạch không

Chị mua một túi bồ hòn khô về, nấu nước theo hướng dẫn xem trên mạng, lọc lấy phần nước sánh sánh cất vào chai. Mấy mẻ đầu thấy ổn. Áo phông của con giặt xong thơm mùi lá, không nồng mùi hoá chất, chị mừng.

Đến mẻ giặt đồ đi làm của chồng thì khác. Áo sơ mi cổ vẫn hơi ngả, vùng nách vẫn phảng phất mùi mồ hôi, sờ vào mặt vải thấy hơi nhờn nhờn. Giặt lại lần nữa vẫn thế. Chị lên mạng hỏi thì mỗi người nói một kiểu.

Chị không làm sai. Chị chỉ đang dùng một thứ vào đúng việc mà nó không làm được. Bài này giải thích cơ chế, thẳng thắn cả chỗ mạnh lẫn chỗ yếu, để bạn biết dùng cách tự nhiên ở đâu thì hợp.

Bồ hòn làm sạch bằng cách nào

Vỏ quả bồ hòn chứa một nhóm hợp chất gọi là saponin. Cái tên bắt nguồn từ chữ xà phòng, và nó xứng đáng với tên đó: saponin là chất hoạt động bề mặt có sẵn trong tự nhiên.

Chất hoạt động bề mặt làm việc theo một nguyên lý chung cho mọi loại chất giặt. Phân tử của nó có hai đầu trái ngược: một đầu ưa nước, một đầu ưa dầu. Thả vào chậu, hàng loạt phân tử bâu quanh giọt dầu mỡ trên sợi vải, quay đầu ưa dầu vào trong, đầu ưa nước ra ngoài, tạo thành một cái bọc. Vết bẩn bị nhốt trong đó, tách khỏi sợi, rồi trôi theo nước xả.

Bồ hòn làm đúng việc ấy. Nên câu trả lời cho tiêu đề bài không phải là "không", mà là "có, trong giới hạn của nó".

Giới hạn nằm ở đâu

So với một chai nước giặt công nghiệp, nước bồ hòn tự nấu thiếu vài thứ. Không phải để chê bồ hòn, mà để bạn biết mình đang cầm công cụ gì.

• Nồng độ không ổn định. Lượng saponin trong mỗi mẻ nước phụ thuộc tuổi quả, độ khô, tỷ lệ nước và thời gian nấu. Mẻ này đậm, mẻ sau nhạt. Chất giặt đóng chai thì mỗi nắp đong đều như nhau, và đó là lý do kết quả của nó đều tay hơn.
• Không có men phân giải. Nhiều loại nước giặt hiện nay có men xử lý vết protein (máu, sữa, mồ hôi) và vết tinh bột (cơm, nước sốt). Đây là những vết mà chất hoạt động bề mặt đơn thuần khó gỡ, và bồ hòn không có nhóm men này.
• Không có chất chống tái bám bẩn. Trong một mẻ giặt, chất bẩn đã tách ra khỏi vải vẫn có thể bám ngược lại nếu không có thành phần giữ nó lơ lửng trong nước. Đây chính là lý do khiến đồ giặt bằng bồ hòn nhiều lần dễ bị xỉn dần và sờ thấy hơi nhờn.
• Không có chất làm trắng quang học. Chất này không tẩy, nó chỉ làm mắt ta thấy vải trắng sáng hơn. Bồ hòn không có, nên áo trắng giặt bồ hòn nhìn thật hơn nhưng cũng kém rực hơn.

Nói cho công bằng, bồ hòn cũng có chỗ hơn. Nó thường không hương liệu tổng hợp, dễ tráng sạch vì ít bọt, và dịu với nhóm vải mỏng. Cách đọc thành phần trên chai để tự so sánh thì có ở bài cách đọc cảnh báo trên chai nước giặt, chất tẩy.

Giấm và baking soda: làm được gì, không làm được gì

Hai thứ này bị gán cho quá nhiều công dụng. Chúng có ích thật, nhưng không phải theo cách người ta hay kể.

Giấm có tính axit nhẹ. Nó trung hoà cặn kiềm và cặn khoáng bám trên sợi sau khi giặt, nên đồ mềm hơn, đỡ cứng, đỡ mùi ẩm. Ở vùng nước cứng thì tác dụng này thấy rõ. Chanh cũng có tính axit tương tự, tuy vậy chanh còn đường và bã, dễ để lại vết dính nếu tráng không kỹ. Điều giấm không làm được: nó không bao lấy dầu mỡ và kéo ra khỏi sợi vải. Nó không phải chất giặt.

Baking soda có tính kiềm nhẹ. Nó hút ẩm, hút mùi, giúp bong vết bẩn nhẹ khi ngâm, và cân bằng độ pH của nước giặt. Điều nó không làm được cũng vậy: không tách được dầu mỡ.

Có một điểm rất hay bị bỏ qua: trộn thẳng giấm với baking soda trong cùng một chậu là vô ích. Axit gặp kiềm thì trung hoà, sủi bọt ầm ĩ rồi còn lại nước với muối. Đám bọt trông rất thuyết phục nhưng nó chính là dấu hiệu cả hai vừa triệt tiêu nhau. Muốn dùng cả hai thì dùng ở hai chặng khác nhau: baking soda lúc ngâm, giấm ở nước xả cuối.

Nhóm đồ hợp với cách tự nhiên

Chọn đúng nhóm đồ thì bồ hòn cho kết quả rất ổn:

• Đồ ít bẩn. Áo phông mặc một buổi trong nhà, đồ ngủ, áo khoác nhẹ mặc vài lần. Vết bẩn chủ yếu là bụi và mồ hôi loãng, saponin xử lý được.
• Đồ của em bé. Đồ bé thường bẩn nhẹ, giặt dày, và mẹ nào cũng muốn ít hương liệu tồn trên vải. Đồ dính sữa hay dính thức ăn thì vẫn nên giặt riêng và xử lý vết trước.
• Đồ của người da nhạy cảm. Với nhóm này, thứ gây kích ứng thường là lượng chất còn sót lại trên vải và hương liệu, chứ không phải bản thân chuyện tự nhiên hay tổng hợp. Bồ hòn ít bọt nên dễ tráng sạch, đó là lợi thế thật. Nói kỹ hơn ở bài cách giặt quần áo cho người da nhạy cảm.
• Vải mỏng, vải màu dễ phai. Không có chất làm trắng quang học và không có chất tẩy mạnh cũng là một cái lợi ở đây.

Nhóm đồ không hợp

Còn đây là chỗ mà cố dùng cách tự nhiên sẽ tốn công, tốn nước, và cuối cùng vẫn phải giặt lại:

• Đồ dính dầu mỡ. Đồ nhà bếp, đồ sửa xe, đồ bảo hộ dính dầu máy. Dầu công nghiệp cần lượng chất hoạt động bề mặt đủ mạnh và nhiệt độ đủ cao, nước bồ hòn tự nấu khó đạt tới ngưỡng đó.
• Đồ bảo hộ, đồng phục lao động. Vải dày, bẩn sâu, kèm bụi kim loại hoặc bụi xi măng bám vào sợi.
• Đồ mồ hôi nặng và đồ để lâu. Áo tập gym, áo thể thao, đồ đi ca. Vết mồ hôi lâu ngày là vết protein đã oxy hoá, cần men phân giải mà bồ hòn không có.
• Vết cứng đầu: máu khô, nước mắm, cà phê, mực bút bi, nghệ, dầu ăn cháy. Nhóm này cần bước tẩy vết đúng loại.
• Chăn ga dày, thảm, rèm. Cần lực giặt và lượng nước mà giặt tay không đáp ứng nổi, dù dùng chất gì.

Cố dùng bồ hòn cho những nhóm này thì kết quả quen thuộc là đúng cái chị ở đầu bài gặp phải: nhìn thì sạch, sờ thì nhờn, ngửi thì vẫn còn.

Phối hợp thay vì phải chọn một bên

Câu hỏi "tự nhiên hay hoá chất" đặt ra đã sai từ đầu. Trong một nhà có nhiều loại đồ, và mỗi loại cần một cách. Cách sắp xếp hợp lý:

1. Phân loại đồ trước khi giặt theo mức bẩn, không theo màu. Đồ bẩn nhẹ một giỏ, đồ bẩn nặng một giỏ.
2. Giỏ bẩn nhẹ dùng bồ hòn. Đây là phần lớn khối lượng đồ trong một gia đình bình thường.
3. Giỏ bẩn nặng dùng chất giặt phù hợp, đúng liều. Đúng liều quan trọng hơn chuyện chọn loại nào, vì đổ dư mới là nguyên nhân chính khiến vải tồn chất và gây ngứa.
4. Vết cứng đầu thì xử lý riêng trước, đừng trông vào mẻ giặt chung.
5. Giấm ở nước xả cuối cho khăn và đồ cotton dày, thay vì dùng nước xả có hương đậm.

Việc chọn loại chất giặt cho từng nhóm đồ nói kỹ hơn ở bài cách chọn nước giặt, nước xả phù hợp. Bài này không nêu tên và cũng không chê một sản phẩm cụ thể nào, vì cùng một chai có thể hợp với nhà này và không hợp với nhà kia.

Khi nào nên đưa cho tiệm

Có những món mà cách nào ở nhà cũng khó tới nơi. Gửi tiệm giặt là Thanh Hoá đáng cân nhắc khi đồ thuộc nhóm dính dầu mỡ, đồ bảo hộ, đồ mồ hôi nặng lâu ngày, hoặc chăn ga thảm rèm quá khổ với máy nhà. Cũng nên gửi khi món đồ có vết cần đánh riêng mà bạn không muốn thử hoá chất lên vải đắt tiền.

Giá niêm yết: giặt sấy quần áo và đồ vải thường dưới 8kg 28.000đ/kg, từ 8kg trở lên 22.000đ/kg, đơn tối thiểu 30.000đ; giặt sấy chăn, ga 35.000đ/kg, chăn siêu nhẹ 45.000đ/kg, chăn lông vũ 55.000đ/kg; rèm thường 40.000đ/kg, rèm tháo lắp 50.000đ/kg; thảm mềm 40.000–45.000đ/kg; tẩy vết 30.000–200.000đ tuỳ vết. Phụ thu 20% nếu lấy ngay sau 2 giờ, và phụ thu 20% dịp lễ Tết.

Nhà Gọn ở 134 Lý Nam Đế, phường Hạc Thành, TP Thanh Hoá, mở cửa 7:00–21:00 tất cả các ngày, có lấy và giao tận nơi, phí tuỳ đơn và quãng đường. Tiệm giặt riêng từng đơn, đếm món khi nhận và đếm lại khi trả. Món chưa có mức cố định trong bảng giá niêm yết thì gửi ảnh món đồ và ảnh nhãn giặt qua Zalo 0943 386 369 để được báo giá theo món trước khi làm.