Cách giặt đồ vải thổ cẩm, vải dệt tay

Chị khách mang tới tiệm chiếc váy thổ cẩm mua ở phiên chợ vùng cao, mặc đúng hai lần. Hôm trước chị tiện tay ném vào máy cùng mấy chiếc áo phông trắng của chồng, chọn chế độ giặt nhanh. Mở nắp máy ra: áo trắng ngả xanh nhạt, nền sáng của chính chiếc váy loang từng vệt chàm.

Chuyện này gặp nhiều tới mức gần như thành quy luật. Đồ dệt tay không hỏng vì bẩn, nó hỏng vì được đối xử y như một chiếc áo phông công nghiệp.

Vì sao vải dệt tay ra màu dữ hơn hàng công nghiệp

Khác biệt nằm ở khâu nhuộm. Vải nhuộm chàm, nhuộm củ nâu, nhuộm lá rừng thường làm theo lối thủ công: nhuộm nhiều nước, phơi giữa các nước, và không qua bước hãm màu bằng hoá chất mạnh như dây chuyền nhà máy. Vải cũng không được xả công nghiệp hàng chục vòng, nên khi tới tay bạn, trên mặt sợi vẫn còn phẩm bám hờ.

Gặp nước, nhất là nước ấm, lớp phẩm ấy trôi ra. Chậu nước xanh đục hay nâu đục ở nước giặt đầu là chuyện bình thường của hàng dệt tay, không phải dấu hiệu vải rởm. Nhưng nó kéo theo ba hệ quả:

• Không giặt chung với đồ sáng màu. Phẩm trôi trong chậu bám sang thứ khác rất nhanh.
• Không ngâm lâu. Phẩm trôi ra rồi ăn ngược vào nền sáng của chính tấm vải, thành vệt loang khó chữa hơn vết bẩn ban đầu.
• Không phơi nắng gắt. Nắng trực tiếp làm phẩm bạc nhanh và không đều — mặt phơi ra ngoài bạc trước, thành hai tông trên một tấm.

Sợi cũng là chuyện riêng: vải dệt khung tay có mật độ thưa và không đều, mép nhiều chỗ chỉ cố định bằng vài đường chỉ. Một vòng giặt máy tốc độ cao là đủ để tấm khăn dệt tay bung mép.

Thử màu ở góc khuất — bước bắt buộc trước lần giặt đầu

Bước này không được bỏ, kể cả khi người bán nói vải đã hãm màu kỹ. Mất hai phút, đổi lại bạn biết mình đang cầm loại nào.

1. Chọn chỗ khuất tầm nhìn: mặt trong gấu áo, đường viền trong nách, mép lai váy, mặt sau dải hoa văn.
2. Làm ẩm một miếng vải cotton trắng bằng nước mát, vắt cho hết nhỏ giọt.
3. Ấn giữ lên chỗ khuất mười giây, đừng chà, rồi nhấc ra soi dưới ánh sáng.
4. Đọc kết quả: miếng trắng ăn màu rõ thì tấm này ra màu mạnh, phải giặt riêng hoàn toàn. Chỉ ám nhẹ thì giặt tay riêng vẫn ổn. Đồ nhiều mảng ghép thì thử từng mảng, vì mỗi mảng có thể nhuộm bằng một loại phẩm khác.

Mẹo ngâm nước muối loãng hay nước pha giấm để hãm màu thì nói cho đúng: nó giúp trôi bớt phần phẩm bám hờ nên nước giặt sau đỡ ra màu, chứ không biến vải nhuộm thủ công thành vải bền màu. Nếu làm, chỉ ngâm nước mát mười phút rồi xả sạch ngay.

Giặt tay nước mát — làm cho đúng thứ tự

Đồ dệt tay nên giặt tay. Câu này nghe cũ nhưng là cách chắc chắn nhất.

• Nước mát, không ấm. Càng ấm thì phẩm càng trôi nhanh và sợi bông thô càng co. Vòi nước máy để nguyên là được.
• Nước giặt trung tính, liều nhẹ. Tránh bột giặt có chất tẩy trắng quang học, tuyệt đối tránh thuốc tẩy clo.
• Hoà tan nước giặt trước rồi mới thả đồ vào; đổ thẳng dung dịch đặc lên vải nhuộm thủ công dễ tạo đốm nhạt màu.
• Bóp nhẹ theo chiều dọc sợi, nhúng lên nhúng xuống. Không vò xoáy, không chà hai mặt vào nhau.
• Giữ tổng thời gian dưới mười phút — bạn đang chạy đua với tốc độ trôi màu.
• Xả nước mát nhiều lần tới khi nước trong, mỗi lần thay nước sạch hoàn toàn.
• Không vắt xoắn. Cuộn tấm vải vào khăn bông khô rồi ấn dọc thân cuộn cho khăn hút nước. Xoắn vặn làm lệch canh sợi, đồ mặc lên bị vênh.

Vết bẩn cục bộ thì xử lý riêng, đừng vì một vết cà phê bằng đồng xu mà đem cả tấm đi ngâm. Nguyên tắc giữ màu cho đồ nhuộm nói chung viết kỹ ở bài cách giặt quần áo không phai màu.

Đồ đính cườm, kết hạt, thêu chỉ kim tuyến

Thổ cẩm hội hè thường đính cườm nhựa, hạt cây, xu bạc, tua rua, có tấm chạy cả chỉ kim tuyến dọc biên. Phần đính này mới là chỗ hỏng trước, không phải phần vải.

• Kéo thử vài hạt ở mép trước khi cho xuống nước; hạt nào lung lay thì khâu lại, kẻo rơi mất một mảng hoa văn.
• Lộn mặt trái rồi mới giặt, cho phần đính nằm phía trong.
• Chỉ kim tuyến sợ nhiệt và sợ ma sát. Nước nóng làm ánh kim xỉn đi, chà mạnh làm nó tưa thành lông.
• Xu bạc, khoen kim loại lau riêng bằng khăn ẩm rồi làm khô ngay, đừng ngâm kẻo hoen rỉ ăn sang mặt vải. Tua rua tết lỏng thành bím cho khỏi rối.

Đồ mặt gấm, thêu nổi hoặc chỉ kim tuyến chạy kín thân xử lý còn kỹ hơn nữa, xem bài cách giặt đồ vải gấm, thêu kim tuyến. Phần đính kim sa, hạt đá dán keo có mẹo riêng ở bài cách giặt áo váy đính kim sa, hạt đá.

Phơi bóng râm, trải phẳng, và cất giữ giữa các mùa

Phơi sai làm hỏng đồ dệt tay nhanh không kém giặt sai.

1. Bóng râm, nơi thoáng gió. Nắng gắt làm phẩm bạc không đều và làm sợi bông thô giòn.
2. Trải phẳng trên mặt lót khăn khô, hoặc vắt ngang hai thanh sào. Treo móc thì vai và cổ chịu hết sức nặng của tấm vải ướt, đồ giãn dài ra không co lại như cũ.
3. Nắn lại canh sợi khi còn ẩm: vuốt cho hàng ngang thẳng hàng ngang, hàng dọc thẳng hàng dọc, kéo hai mép cho vuông. Bước này quyết định dáng tấm vải.
4. Không dùng máy sấy nóng. Nhiệt làm sợi co và làm mối chỉ dệt tay chùng không đều.
5. Là ủi thì lộn mặt trái, nhiệt thấp, lót khăn cotton mỏng, tránh miết lên phần thêu.

Đồ thổ cẩm hay nằm trong tủ chín tháng, chỉ mặc vài dịp. Chín tháng ấy mới là quãng dễ hỏng nhất:

• Cất khi khô kiệt. Còn ẩm ở phần gấu là đủ sinh mốc và mùi hôi trong tủ kín.
• Gấp có lót giấy trắng sạch giữa các nếp để nếp gấp khỏi hằn thành đường bạc màu; cuộn quanh lõi giấy còn tốt hơn. Cất lâu thì đổi nếp gấp mỗi vài tháng.
• Tránh túi ni lông kín. Vải bông thô cần thở — dùng túi vải cotton, thêm gói hút ẩm. Không để băng phiến chạm vào mặt vải nhuộm.
• Thử màu lại trước lần giặt đầu của mùa mới. Phẩm thủ công đổi theo thời gian và độ ẩm, kết quả năm ngoái không dùng cho năm nay.

Những lỗi hay gặp

• Ném vào máy giặt chung với đồ sáng màu — mất cả mẻ đồ trắng, mà tấm thổ cẩm cũng loang.
• Ngâm qua đêm cho đỡ công vò — đúng cách hỏng nhanh nhất với vải nhuộm thủ công.
• Vắt xoắn cho nhanh ráo — lệch canh sợi, đồ vênh.
• Dùng nước tẩy điểm vết mà không thử góc khuất — một đốm trắng giữa nền chàm, không chữa được.

Khi nào nên gửi tiệm

Giặt tay tại nhà là đủ cho khăn, áo, túi dệt tay dùng thường ngày. Nên mang ra tiệm giặt là Thanh Hoá khi:

• Tấm đồ có giá trị kỷ niệm hoặc giá trị cao — đồ cưới, đồ lễ hội, tấm dệt được tặng.
• Đính cườm, xu bạc, chỉ kim tuyến dày, hoặc đã có vết bẩn cũ, đã loang màu ở lần giặt trước.
• Tấm khổ lớn như chăn, rèm, thảm dệt tay — nhà không đủ chỗ trải phẳng để phơi.

Về giá: khăn, áo, váy dệt tay gửi theo đơn giặt sấy tính theo cân — dưới 8kg 28.000đ/kg, từ 8kg trở lên 22.000đ/kg, đơn tối thiểu 30.000đ. Đồ theo chiếc có bảng riêng: áo dài trơn 80.000đ, áo khoác 40.000–120.000đ, sơ mi 50.000–60.000đ. Xử lý vết bẩn cục bộ thì mục tẩy vết 30.000–200.000đ tuỳ vết; rèm 40.000–50.000đ/kg, thảm mềm 40.000–45.000đ/kg. Lấy ngay trong 2 giờ hoặc dịp lễ Tết thì phụ thu 20%. Món ngoài bảng niêm yết thì gửi ảnh qua Zalo 0943 386 369 để báo giá theo món.

Tiệm giặt riêng từng đơn nên đồ ra màu không nằm chung lồng với đồ khách khác, đếm món khi nhận và khi trả. Địa chỉ 134 Lý Nam Đế, phường Hạc Thành, TP Thanh Hoá, mở cửa 7:00–21:00 tất cả các ngày, có lấy và giao tận nơi, phí tuỳ đơn và quãng đường. Xem hàng xong, thấy nguy cơ ra màu cao hoặc vết cũ chỉ mờ được chứ khó sạch hẳn thì tiệm nói trước để bạn quyết.