Cách làm sạch và bảo quản nón lá, nón cói, mũ cói

Chiếc nón cói mua ở Sầm Sơn hè năm ngoái, đội đúng ba buổi rồi cất lên nóc tủ. Đầu hè năm nay lấy xuống thì vành đã bẹp một bên vì bị đè, và ở mép trong — chỗ tiếp giáp trán — có một vệt sẫm loang ra, ngửi gần thì có mùi ẩm.

Chiếc nón lá của bà treo ở cột hiên còn tệ hơn: đi chợ dưới mưa mấy bận, dựng vào góc bếp cho khô, hai tuần sau lấm tấm những chấm đen li ti chạy dọc theo nan.

Hai chiếc nón hỏng theo hai kiểu khác nhau, nhưng cùng một gốc: người ta đối xử với nón như với mũ vải, trong khi đây là vật liệu đan từ thực vật và có luật riêng của nó.

Vì sao nón lá và nón cói kỵ nước, kỵ nắng gắt

Nón lá làm từ lá cọ, lá buông hoặc lá gồi đã phơi khô, ép phẳng, khâu bằng chỉ lên khung tre. Nón cói và mũ cói bện từ sợi cói, sợi bàng, sợi giấy xoắn. Cả hai đều là xác thực vật đã khô — và xác thực vật khô có ba điểm yếu:

• Ngâm nước thì sợi trương lên, khi khô lại co không đều. Kết quả là mối khâu lỏng, nan xô lệch, vành nón vênh sóng. Khung tre bên trong ngậm ẩm rồi mốc từ trong ra, mắt không nhìn thấy cho tới lúc đã muộn.
• Nắng gắt làm sợi giòn. Phơi giữa trưa cho nhanh khô là cách chắc chắn để vài tháng sau nón nứt gãy khi cầm mạnh, màu thì bạc thành vàng úa.
• Ẩm kéo dài là mốc. Sợi thực vật giữ ẩm rất lâu, mà mốc chỉ cần ẩm cộng với tối và bí gió là mọc.

Nhiều chiếc nón lá còn phủ một lớp dầu bóng mỏng chống nước nhẹ. Lớp này gặp nước ngâm lâu hoặc gặp chất tẩy là đục và bong loang lổ, không phục hồi được.

Lau bằng khăn ẩm vắt kiệt, đi theo chiều nan

Nguyên tắc gói gọn một câu: làm khô trước, làm ẩm sau, và luôn đi theo chiều nan đan.

1. Phủi khô trước. Chổi cọ mềm hoặc bàn chải lông mềm, quét nhẹ theo chiều nan cho hết bụi và mạng nhện. Làm ngoài hiên, đừng làm trong phòng kín.
2. Khăn mềm nhúng nước ấm pha loãng chút nước giặt trung tính, vắt thật kiệt — khăn chỉ hơi ẩm, bóp không ra giọt nào.
3. Lau từng mảng nhỏ theo chiều nan, không xoay tròn, không chà ngược thớ. Chà ngược làm sợi tướp ra và xù lên.
4. Thấm khô ngay bằng khăn khô thứ hai sau mỗi mảng vừa lau. Không để nước đọng lại chờ tự bay hơi.
5. Vành trong và mép tiếp giáp trán làm kỹ hơn — đây là chỗ đọng mồ hôi và dầu tóc, và cũng là chỗ ố sớm nhất.
6. Quai nón, dây vải, nơ trang trí tháo ra được thì tháo, giặt tay riêng, phơi riêng.

Vết ố mồ hôi ở vành mũ là chuyện riêng của nó, cách xử lý theo từng loại vành nói kỹ ở bài cách tẩy vết ố mồ hôi trên vành mũ.

Xử lý đốm mốc nhẹ

Nói trước cho rõ: chỉ mốc mới, đốm nhỏ, còn nằm trên bề mặt thì mới có cửa.

• Mang nón ra ngoài trời phủi lớp mốc khô trước, bằng bàn chải mềm. Phủi trong nhà là rải bào tử khắp phòng.
• Chấm nhẹ vào đốm mốc bằng khăn ẩm vắt kiệt — chấm rồi nhấc, không chà đi chà lại.
• Thử ở chỗ khuất trước. Sợi cói nhuộm màu và nón lá phủ dầu đều dễ đổi màu, và mảng bạc màu thì khó chữa hơn vết mốc.
• Thấm khô ngay, rồi hong ở nơi thoáng gió cho tới khi khô hoàn toàn.
• Nếu sau khi khô hẳn mà mùi mốc vẫn quay lại, nghĩa là mốc đã ăn vào thớ chứ không còn nằm ngoài — dừng lại, đừng tăng liều hoá chất.

Vì sao không bàn chải cứng và không thuốc tẩy

Hai thứ này là nguyên nhân của phần lớn những chiếc nón hỏng hẳn sau khi chủ nhà cố làm sạch:

• Bàn chải cứng cào đứt lớp sợi mặt. Nón trông sạch hơn được vài hôm, rồi chỗ chà xù lên, bắt bụi nhanh gấp đôi và mòn thủng.
• Thuốc tẩy ăn màu tự nhiên của lá và cói, để lại mảng trắng bệch không đều. Sợi sau khi bị tẩy cũng giòn hơn hẳn, gặp gió mạnh là gãy.
• Máy giặt thì khỏi bàn: vòng vắt bóp nát khung và làm bung toàn bộ mối khâu.
• Máy sấy nóng và bàn là cũng nằm trong danh sách cấm — nhiệt làm sợi co và cong vênh vĩnh viễn.

Mũ lưỡi trai, mũ vải, mũ bucket lại là chuyện khác hẳn, giặt được nhưng có cách giữ phom riêng, xem ở bài cách giặt mũ, nón lưỡi trai không mất phom.

Hong khô trong bóng râm có gió

Bước khô quan trọng ngang bước làm sạch, có khi hơn.

1. Để nơi thoáng gió, trong bóng râm. Hiên nhà, gần cửa sổ mở, dưới quạt để tốc độ vừa.
2. Đặt úp hoặc dựng nghiêng cho gió lùa được cả mặt trong lẫn mặt ngoài, đừng đặt sát mặt bàn.
3. Không phơi nắng trực tiếp, không hơ lửa, không sấy nóng.
4. Trời nồm thì bật quạt hoặc máy hút ẩm trong phòng, đừng trông vào việc để lâu rồi tự khô — để lâu trong ẩm chính là công thức của mốc.
5. Kiểm bằng tay ở mặt trong chóp và vành trong, đó là hai chỗ khô sau cùng. Sờ thấy mát lạnh là còn ẩm, chưa được cất.

Nhồi giấy giữ phom và cất treo đúng cách

Chín trên mười chiếc mũ cói bẹp là do cất sai, không phải do đội hỏng.

• Nhồi giấy mềm vào lòng chóp — giấy trắng không in mực, hoặc giấy gói. Không dùng báo cũ vì mực in ăn sang vành trong.
• Không chồng chiếc nọ lên chiếc kia, và không đặt vật nặng lên trên. Vành cói bị đè vài tuần là nhớ nếp gãy luôn.
• Treo bằng móc ở dây quai, hoặc dựng úp trên giá; nón lá thì treo trên đinh mềm ở nơi thoáng, đừng dựng dưới sàn bếp.
• Tránh tủ kín bí gió và tránh tường ẩm. Nếu phải cất trong tủ thì kê cách tường, để một gói hút ẩm bên cạnh và thay gói đó vài tháng một lần.
• Đầu và cuối mùa lấy ra kiểm một lượt: phủi bụi, hong gió nửa buổi rồi cất lại. Việc này mất mười lăm phút và cứu được cả chiếc nón.
• Vành bị bẹp nhẹ thì hong hơi nước ấm từ xa cho sợi mềm, nắn lại nhẹ nhàng rồi kê phẳng cho khô. Bẹp gãy hẳn nan thì đừng cố nắn, sẽ gãy tiếp.

Xử lý mùi ẩm và khi nào nón đã hỏng thật

Mùi ẩm gần như luôn là dấu hiệu còn ẩm ở đâu đó, không phải chuyện thiếu nước thơm. Cách làm: hong lại thật khô ở nơi thoáng gió, để một gói hút ẩm hoặc túi than hoạt tính bên cạnh vài ngày, rồi ngửi lại. Xịt nước thơm lên nón ẩm chỉ phủ mùi được vài hôm, còn ẩm thì mốc vẫn tiếp tục.

Và đây là phần thật lòng: có những chiếc nón không cứu được nữa. Dấu hiệu:

• Sợi mềm mủn, bấm móng tay vào thấy bã ra thay vì đàn hồi.
• Mốc đã đổi màu cả mảng lớn và ăn sang cả mặt trong.
• Mối khâu bung nhiều đoạn, khung tre gãy hoặc mục.
• Mùi mốc vẫn còn nguyên sau khi nón đã khô hoàn toàn vài ngày.

Gặp mấy dấu hiệu này thì tiền công làm sạch không đáng, thay chiếc mới hợp lý hơn. Đồ đan tay và vải thô thủ công cũng có nguyên tắc chăm sóc gần giống, nói thêm ở bài cách giặt đồ vải thô, vải thổ cẩm, vải dệt tay.

Khi nào nên đưa ra tiệm

Đáng cân nhắc gửi tiệm giặt là Thanh Hoá khi nón là đồ có giá trị hoặc có kỷ niệm, khi vết bẩn nằm ở chỗ dễ nhìn và bạn không muốn tự thử, hoặc khi nón dính vết dầu mỡ, vết mực — nhóm vết cần đánh đúng dung dịch.

Bảng giá niêm yết có mục mũ 30.000–150.000đ theo chiếc, mức cụ thể tuỳ loại và tình trạng, cùng mục tẩy vết 30.000–200.000đ tuỳ vết. Món chưa có mức cố định trong bảng giá thì bạn gửi ảnh món đồ và ảnh nhãn giặt qua Zalo 0943 386 369 để tiệm báo giá theo món trước khi làm. Lấy ngay sau 2 giờ phụ thu 20%, dịp lễ Tết cũng phụ thu 20%.

Nói thẳng một lần nữa cho khỏi hiểu nhầm: nón lá và nón cói là vật liệu đan từ thực vật, mỗi chiếc một tình trạng. Tiệm nhận xem và tư vấn, xem xong nói rõ làm được tới đâu — không hứa cứu được mọi trường hợp. Nón đã mủn sợi hoặc mốc ăn sâu thì tiệm khuyên bạn giữ nguyên hoặc thay mới, thay vì nhận làm rồi trả về một chiếc hỏng hơn.

Tiệm ở 134 Lý Nam Đế, phường Hạc Thành, TP Thanh Hoá, mở cửa 7:00–21:00 tất cả các ngày, giặt riêng từng đơn, đếm món khi nhận và khi trả, có lấy và giao tận nơi, phí tuỳ đơn và quãng đường. Nhà hay gửi đồ thì có thẻ thành viên trả trước: Bạc nạp 500.000đ có số dư 550.000đ, Vàng nạp 1.000.000đ có số dư 1.150.000đ, Kim Cương nạp 2.000.000đ có số dư 2.400.000đ, dùng cho mọi dịch vụ.